په‌یوه‌ندیكردنی هۆزه‌ توركمه‌نه‌كان به‌ ته‌ریقه‌تی سه‌فه‌وییه‌وه‌ (1453-1488)ز دا

توێژەران

  • Awesta Fuad Hassan Department of History, College of Arts, Salahaddin University-Erbil, Kurdistan Region, Iraq
  • Kamaran Muhammad Haji Department of History, College of Arts, Salahaddin University-Erbil, Kurdistan Region, Iraq

##semicolon##

https://doi.org/10.21271/zjhs.30.SpB.12

##semicolon##

شێخ جونه‌ید، شێح حه‌یده‌ر، هۆزه‌ توركمه‌نه‌كان، قزڵباش، ته‌ریقه‌تی سه‌فه‌وی

پوختە

ئه‌م توێژینه‌وه‌یه‌ له‌ ژێر ناونیشانی (په‌یوه‌ندیكردنی هۆزه‌ توركمه‌نه‌كان به‌ ته‌ریقه‌تی سه‌فه‌وی له‌ ماوه‌ی نێوان (1453-1488)ز دا، خه‌جت له‌ ماوه‌ی ڕابه‌ڕایه‌تی ته‌ریقه‌ته‌ له‌ لایه‌ن هه‌ریه‌ك له‌ شێخ جونه‌ید و شێخ حه‌یدەر‌ دەکاتەوە. لەو چوارچێوەیەدا، به‌ درێژی باس له‌ ڕۆڵ و كاریزماییەتی هه‌ریه‌ك له‌و ڕابه‌رانه‌ کراوە له‌ چۆنیه‌تی كۆكردنه‌وه‌ی موریدەکانیان، سه‌ره‌ڕای فه‌ڕمانڕه‌وایه‌تیکردنی هه‌ریه‌ك له‌ ئاق قوینلو و قه‌ره‌قوینلوه‌كان وەکو دوو هێزی کاریگەر له‌ ناوچەکانی ئازەربایجان، هاوكات له‌گه‌ڵ بوونی ده‌وڵه‌تێكی به‌هێزی وه‌كو عوسمانییه‌كان و ئوزبه‌كه‌كان وه‌كو دراوسێ لە ناوچەکە. لەلایەکیترەوە، تیشك خراوته‌ سه‌ر چۆنیه‌تی به‌ پیره‌وه‌چوونی هۆز و خێڵه‌ جیاوازه‌كانی توركمه‌ن له‌ ناوچه‌كانی ئاسیای ناوه‌ڕاست، به‌ ده‌م بانگه‌وازه‌كه‌ی ته‌ریقه‌تی بنه‌ماڵه‌ی سه‌فه‌وییەوە‌ له‌ لایه‌ك، و هه‌وڵه‌كانیان بۆ به‌ سیاسیكردنی ته‌ریقه‌ته‌كه‌ و پێكهێنانی سوپایه‌كی یه‌كگرتوو‌ له‌ مورید و لایه‌نگیرانی توركمه‌نه‌كانیان له‌ لایه‌كی تر. لە کۆتاییشدا سەرنجی سەرەکی خراوەتەسەر چۆنییەتی درووستکردنی قەوارەیەکی سیاسی بەدەر لە خانەقاکەیان لە ئەردەبیل، لە لایەن هەردوو ڕابەرەوە.

سەرچاوەکان

1. كتێبه‌كان

أ. به‌ زمانی كوردی

- سه‌یڤۆری، ڕۆجه‌ر(2018)، مێژووی ده‌وڵه‌تی سه‌فه‌وی، وه‌رگێرانی: سه‌ربازحه‌مه‌كه‌ریم، له‌ بڵاوكراوه‌كانی خانه‌ی چاپ و په‌خشی رێنما: سلێمانی.

ب. به‌ زمانی عه‌ره‌بی

- آبادي، الفیروز (1987)، القاموس المحيط، جلد4، دار العلم: بیروت ؛ سیوطی، جلال الدین (1996)، الاتقان في علوم القرآن، الجزء2، دار الفكر: لبنان.

ج. به‌ زمانی فارسی

- اصفهانی، فضل الله‌ روزبهان خنجی(1382)، تاریخ عالم ارای امینی، شرح حكمرانی سلاطین ﺁق قوینلو و ظهور صفویان، تصحیح: محمد اكبر عشیق، انتشارات میراث مكتوب: تهران.

-اولئاریوس، ﺁدام(1369) ، سفرنامه‌ی ﺁدام اولئاریوس، اصفهان خونین شاه‌ صفی، ترجمه‌: مهندس حسین كردبچه‌، جلد دوم، شركت كتاب برای همه‌: تهران.

-بزاز، درویش توكلی بن اسمعیل ( ابن بزاز اردبیلی)(1373)، صفوه‌ الصفا، مقدمه‌ و تصحیح: غلامرضا طباطبائی مجد، نشر مصحح:اردبیل.

-پارسا دوست، منوچهر(1375) ، شا اسماعیل اول، انتشارات شركت سهامی: تهران.

 تركمان، اسكندر بیگ ( 1387)، تاریخ عالم ﺁرای عباسی، با اهتمام و تنظیم: ایرج افشار، كتاب اول، موسسه‌ انتشارات امیر كبیر: تهران.

 ثابتیان(1343)، اسناد و نامه‌های تاریخی دوره‌ صفویه‌، كتابخانه‌ ابن سینا: تهران.

 جعفری،حسین میر(1385)، تاریخ تحولات سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی ایران در دوره‌ تیموریان و تركمانان، انتشارات دانشگاه‌ اصفهان، تهران.

 جعفریان، رسول(1396) ، تاریخ قزلباشان صفوی، در چند متن تاریخی_ مذهبی عربی دوره‌ عثمانی،نشر مورخ: تهران.

 جنابدی، میرزا بیگ(1378)، روضة الصفویه‌، به‌ كوشش غلامرضا طباطبایی مجد، مجموعه‌ انتشارات ادبی و تاریخی موقوفات دكتر محمود افشار یزدی: تهران.

 خنجی، امیر حسین(بی سال) ، قزلباشان در ایران، نقش قزلباشان صفوی در تاریخ ایران زمین، نشر الكترونیك: وبگاه‌ ایران تاریخ.

 خواندمیر، غیاثاالدین بن همامالدین (1362)، تاریخ حبیب السیر، زیر نظر دكتر دبیر سیاقی، جلد4، انتشارات خیام: تهران.

 دلاواله، پیترو(1384)، سفرنامه‌ پیترودلاواله‌، مترجم: شعاع الدین شفا، انتشارات علمی فرهنگی: تهران.

 روملو، حسن بیگ(1389)، احسن التواریخ، تصحیح و تحشیه‌، دكتر عبدالحسن نوایی، جلد دوم، چاپ دوم، اتشارات اساطیر: تهران.

 زاهدی، شیخ حسین پسر شیخ ابدال پیرزاده‌(1343)، سلسله‌ النسب صفوی، نسب نامه‌ پادشاهان با عظمت صفوی، چاپخانه‌ ایرانشهر: برلین.

 سومر، فاروق(1380)، اغوزها (تركمن)، ترجمه‌: ﺁنادردی عنصری، انتشارات حاج طلایی، تهران.

 شاملو، ولی قلی بن داود قلی(1371)، قصص الخاقانی تصحیح و پاورقی: مرحوم دكتر سید حسن سادات ناصری، جلد اول، سازمان چاپ و انتشارات وزارت ارشاد اسلامی: تهران.

 شیبانی، نطامالدین مجیر(1346)، تشكیل شاهنشاهی صفویه‌ احیاء وحدت ملی، انتشارات دانشگاه‌ تهران: تهران.

 طاهری، ابو القاسم(1349) ، تاریخ سیاسی و اجتماعی ایران از مرگ تیمور تا مرگ شا عباس، انتشارات فرانكلین: تهران.

 غفاری فرد، عبدالحسین نوایی، دكتر عباسقلی(1386)، تاریخ تحولات سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی ایران در دوران صفویه‌، اچاپ چهارم، نتشارات دانشگاه‌ علامه‌ طباطبایی: تهران.

 فوران، جان(1377)، مقاومت شكننده‌، تاریخ تحولات اجتماعی ایران از صفویه‌ تا سال های پس از انقلاب اسلامی، ترجمه‌: احمد تدین، موسسه‌ خدمات فرهنگی رسا: تهران.

 قزوینی، قاضی احمد غفاری(1343) ، تاریخ جهان ﺁرا، با مقدمه و تصحیح حسن نراقی، كتاب فروش حافظ: تهران.

 قزوینی، یحیی بن عبدالطیف(1386)، لب التواریخ، تصحیح میرهاشم محدث، انجمن ﺁثار و مفاخر فرهنگی: تهران.

 القمی، قاضی احمد بن شرف الدین الحسین الحسینی(1382) ، خلاصة التواریخ، تصحیح: دكتر احسان اشراقی، جلد اول، چاپ دوم، اتشارات دانشگاه‌ تهران: تهران.

 كمپفر، نگلبرت(1363)، تاریخ كمپفر، ترجمه‌: كیكاووس جهانداری، چاپ سوم، انتشارات خوارزمی: تهران.

 لاكهارت، پیتر جكسون و لورنس(1390)، تاریخ ایران كمبریج (دوره‌ تیموری)، ترجمه‌: دكتر تیموری قادری، جلد ششم (قسمت اول)، چاپ دوم، انتشارات مهتاب: تهران.

 مزاوی، میشل م (1388)، پیدایش دولت صفوی، ترجمه‌: یعقوب ﺁژند، چاپ دوم، نشره‌ گستره: تهران.

 معین، محمد(1391)، فرهنگ فارسی، چاپ 27، جلد ششم و پنجم، مؤسسه‌ انتشارات امیركبیر: تهران.

 ناشناخته‌ (1384)، عالم ﺁرای شاه‌ اسماعیل، با مقدمه‌ و تصحیح و تعلیق: اصغر منتثر صاحب، شركت انتشارات علمی و فرهنگی: تهران.

 ناشناخته‌، عالم ﺁرای صفوی(1363)، به‌ كوشش یدالله‌ شكری، چاپ دوم، انتشارات اطلاعات: تهران.

 ناشناس (1378)، تاریخ تیموریان به‌ روایت كمبریج، مترجم: یعقوب آژند، چاپ دیبا، تهران، 1379.

 هروی، امیر صدرالدین سلطان ابراهیم امینی(1383)، فتوحات شاهی، تصحیح و تعلیق: دكتر محمد رضا نصیری، انتشارات دانشگاه‌ تهران: تهران.

 هروی، محمود بن خواندمیر(1390)، ایران در روزگار شاه‌ اسماعیل و شا طهماسب، به‌ كوشش: غلامرضا طباطبایی مجد، چاپ دوم، انتشارات ثریا: تهران.

 هینتس، والتر(1377)، تشكیل دولت ملی در ایران، حكومت ﺁق قوینلو و ظهور دولت صفوی، ترجمه‌: كیكاووس جهانداری، چاپ چهارم، انتشارات خوارزمی: تهران.

چ. به‌ زمانی توركی

- Eröz, Mehmet) 1977), Türkiyede Alevilik Bektaşilik, tağ Yayınevi: İstanbul.

خ. به‌ زمانی ئینگلیزی

- Shahr, Fariba Zarinebaf(1997), Qizilbash Heresyand Rebellion i Ottoman Anatolia During the Sexteenth Century, Anatolia moderna, no.7.

- Babayan, Kathryn (1994), The Safavid Synthesis from Qizilbash Islam to Immite Shiʻism, Iranian Studies, Volume 27, numbers 1-4.

- Matthee, Rudi (2022), The Safavid World, published by Routledge: New York.

2. توێژینه‌وه‌ زانستییه‌كان

أ. به‌ زمانی كوردی

- یابه‌، چیمن علی ؛ محمد، اكو برهان، بارودۆخی پیشه‌سازی له‌ هه‌رێمه‌كانی خۆراسان و بلادماوراء النهر له‌ سه‌ده‌كانی (5-6ك⁄ 11-12ز) توێژینه‌وه‌یه‌كی مێژووی و شیكاریه‌، گۆڤاری زانكۆ بۆ زانسته‌ مرۆڤایه‌تییه‌كان، ژماره‌ 28، 15.8.2024، هه‌ولێر.

ب. به‌ زمانی فارسی

- اباذرپور، ثریا ( 1396)، ˮزندگی سیاسی قزلباش ها، نگاهی به‌ قزلباش ها از زمان شیوخ صفوی تا شا عباس اولˮ، مجله‌ رشد اموزش تاریخ، شماره‌ 67.

- اجاق، احمد یاشار(1385)، ˮاز عصیان باباییان تا قزلباش گری، نگاهی به‌ تاریخ ظهور و رشد علویان در ﺁناتولیˮ، مترجم: شهاب ولی، فصلنامه‌ تاریخ اسلام، سال هفتم، پاییز 1385، شماره‌ مسلسل 27

- احمد كامرانی فر، ˮتكاپوهای نظامی صفویان در راه‌ رسین به‌ قدرت (جنید، حیدر، اسماعیل) ˮ، مجله‌ علمی_ تخصصی تاریخ ایران و اسلام دانشگاه‌ لرستان، شماره‌ 4، زمستان 1387.

- حاجیان پور، حمید (1376)، جنبش مزدكی، مجله‌ كیهان اندیشه‌، شماره‌ 74.

- رازنهان، محمد حسن؛ بیطرفان، محمد؛ شیردل، تقی (1392)، بررسی و تحلیل مبانی طریقت بكتاشیه‌، دوفصلنامه‌ علمی- پژوهشنامه‌ ادیان، سال 7، شماره‌13.

- سید مسعود سیدبنكدار، ˮبررسی جایگاه‌ و عملكرد تاج قزلباش در تحولات سیاسی دوره‌ صفویه‌ˮ، فصلنامه‌ علمی پژوهسی شیعه‌ شناسی، سال چهاردهم، شماره‌ 54، زمستان

- شادی، علی سالار(1399)، شیخ جعفر صفوی: شخصیتی مشهور، اما گمنام در سنت صفویان، فصلنامه‌ علمی تاریخ اسلام و ایران دانشگاه‌ الزهرا، سال 3، شماره‌ 45.

- عقیلی، سید احمد (1395)، ˮتحلیل تاریخی عملكرد قزلباشان قبل و بعد از تشكیل دولت صفویˮ،، گروه‌ تاریخ دانشگاه‌ سیستان بلوچستان، مجله‌ پژوهش های تاریخی ایران و اسلام، شماره‌ 18.

- قیومی، الهام پور حدیث محمودی(1393)، دكتر سید حسین رئیس السادات، ˮقزلباشان و نقش ان ها در تشكیل دولت صفوی (دوره‌ شا اسماعیل و شاه‌ طهماسب) ˮ، مجله‌ انجمن علمی گروه‌ تاریخ دانشگاه‌ فردوسی مشهد، شماره‌ 60، تهران.

- یلفانی،رامین (1386)،برآمدن و افول قزلباشان در عصر صفویه‌، پژوهش نامه‌ تاریخ، دانشگاه‌ ﺁزاد اسلامی واحد علوم تحقیقات، سال دوم، شماره‌ هفتم، تهران.

ج. به‌ زمانی توركی

- KARAKULAK, Merve (2024), XVI.Yüzyılda Amasya′da Kızılbaşlık Hareketlerinin Toplumsal Yansımaları, Türk Kültürü ve hacı baktaş veli Araştirma Dergisi, Sayı 109, Ankara.

- Yıldırım,Cengiz (2024), Şah İsmail Safevî Kızılbaş Devleti Yayınlarılevilik-Bektaşilik Araştırmaları Dergi, Nm.30, Ankara.

- خ. به‌ زمانی ئینگلیزی

- Algar, Hamid (1989), Bektasiya, Encyclopaedia Iranica, Vol. IV, Fasc. 2.

3. ماسته‌رنامه‌كان

أ. به‌ زمانی توركی

- Enstitüsü, İlahiyat Anabilim Dalı, İslam Mezhepleri Tarihi Bilim Dal: Istanbul.

- YILDIRIM, Riza (2008), TURKOMANS BETWEEN TWO EMPIRES: THE ORIGINS OF THE QIZILBASH IDENTITY IN ANATOLIA (1447-1514), Ph.D. Dissertation, The Institute of Economics and Social Science, Bilkent University, Department of History, Ankara.

- AKMAN, Elif Gül (2008), Onaltıcı Asır Osmanlı Toplumunda Bellibaşlı Kızılbaş İsyanları, YüksekLisans Tezi, MARMARA Üniversitsi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, İlahiyat Anabilim Dalı, İstanbul.

##submission.downloads##

بڵاو کرایەوە

2026-04-15

ژمارە

بەش

وەرگیراوە لە تێزی دکتۆرا/لە نامەی ماستەر