التحاق القبائل التركمانية بالطريقة الصفوية بين عامي 1453-1488م

المؤلفون

  • Awesta Fuad Hassan Department of History, College of Arts, Salahaddin University-Erbil, Kurdistan Region, Iraq
  • Kamaran Muhammad Haji Department of History, College of Arts, Salahaddin University-Erbil, Kurdistan Region, Iraq

DOI:

https://doi.org/10.21271/zjhs.30.SpB.12

الكلمات المفتاحية:

الشيخ جنيد , الشيخ حيدر, قبائل التركمان, قزلباش, الطريقة الصفوية

الملخص

   هذه الدراسة  الموسومة ب(التحاق القبائل التركمانية بالطريقة الصفوية بين عامي 1453-1488م)، تُركز على فترة قيادة كل من الشيخ جنيد والشيخ حيدر للطريقة الصفوية. وفي هذا الاطار، تُناقش بالتفصيل دور القيادة الكاريزمية كل من القائدين، في كيفية جمع أتباعهما، على الرغم من حكم كل من القره قوينلو والآق قوينلو كقوتين مؤثرتين في مناطق أذربيجان، إلى جانب وجود قوة مجاورة أخرى، مثل العثمانيين والأوزبك. من ناحية أخرى، تُركزت الدراسة على العوامل وكيفية اتباع القبائل التركمانية المختلفة في آسيا الوسطى لدعوة السلالة الصفوية من جهة، وسعيها لتسييس الطريقة جيش موحد من أتباعها  وأنصارها من جهة أخرى. بحيث يصبح هذا الجيش اداة عسكرية قوية ومتماسكة تساند المشروع الصفوي الناشيء.

     وفي الختام، تُسلِّط الدراسة الضوء على دور زعيمي الطائفة، الشيخ جنيد والشيخ حيدر، في تمهيد الطريق لتأسيس كيان يتجاوز حدود الزاوية الصفوية في أردبيل. وقد مثَّلت هذه الجهود بداية تحوّل الصفويين من مسار روحي إلى قوة سياسية فاعلة، ممَّا مهد الطريق لظهور الدولة الصفوية كأحد أهم الكيانات السياسية في المنطقة.    

المراجع

1. كتێبه‌كان

أ. به‌ زمانی كوردی

- سه‌یڤۆری، ڕۆجه‌ر(2018)، مێژووی ده‌وڵه‌تی سه‌فه‌وی، وه‌رگێرانی: سه‌ربازحه‌مه‌كه‌ریم، له‌ بڵاوكراوه‌كانی خانه‌ی چاپ و په‌خشی رێنما: سلێمانی.

ب. به‌ زمانی عه‌ره‌بی

- آبادي، الفیروز (1987)، القاموس المحيط، جلد4، دار العلم: بیروت ؛ سیوطی، جلال الدین (1996)، الاتقان في علوم القرآن، الجزء2، دار الفكر: لبنان.

ج. به‌ زمانی فارسی

- اصفهانی، فضل الله‌ روزبهان خنجی(1382)، تاریخ عالم ارای امینی، شرح حكمرانی سلاطین ﺁق قوینلو و ظهور صفویان، تصحیح: محمد اكبر عشیق، انتشارات میراث مكتوب: تهران.

-اولئاریوس، ﺁدام(1369) ، سفرنامه‌ی ﺁدام اولئاریوس، اصفهان خونین شاه‌ صفی، ترجمه‌: مهندس حسین كردبچه‌، جلد دوم، شركت كتاب برای همه‌: تهران.

-بزاز، درویش توكلی بن اسمعیل ( ابن بزاز اردبیلی)(1373)، صفوه‌ الصفا، مقدمه‌ و تصحیح: غلامرضا طباطبائی مجد، نشر مصحح:اردبیل.

-پارسا دوست، منوچهر(1375) ، شا اسماعیل اول، انتشارات شركت سهامی: تهران.

 تركمان، اسكندر بیگ ( 1387)، تاریخ عالم ﺁرای عباسی، با اهتمام و تنظیم: ایرج افشار، كتاب اول، موسسه‌ انتشارات امیر كبیر: تهران.

 ثابتیان(1343)، اسناد و نامه‌های تاریخی دوره‌ صفویه‌، كتابخانه‌ ابن سینا: تهران.

 جعفری،حسین میر(1385)، تاریخ تحولات سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی ایران در دوره‌ تیموریان و تركمانان، انتشارات دانشگاه‌ اصفهان، تهران.

 جعفریان، رسول(1396) ، تاریخ قزلباشان صفوی، در چند متن تاریخی_ مذهبی عربی دوره‌ عثمانی،نشر مورخ: تهران.

 جنابدی، میرزا بیگ(1378)، روضة الصفویه‌، به‌ كوشش غلامرضا طباطبایی مجد، مجموعه‌ انتشارات ادبی و تاریخی موقوفات دكتر محمود افشار یزدی: تهران.

 خنجی، امیر حسین(بی سال) ، قزلباشان در ایران، نقش قزلباشان صفوی در تاریخ ایران زمین، نشر الكترونیك: وبگاه‌ ایران تاریخ.

 خواندمیر، غیاثاالدین بن همامالدین (1362)، تاریخ حبیب السیر، زیر نظر دكتر دبیر سیاقی، جلد4، انتشارات خیام: تهران.

 دلاواله، پیترو(1384)، سفرنامه‌ پیترودلاواله‌، مترجم: شعاع الدین شفا، انتشارات علمی فرهنگی: تهران.

 روملو، حسن بیگ(1389)، احسن التواریخ، تصحیح و تحشیه‌، دكتر عبدالحسن نوایی، جلد دوم، چاپ دوم، اتشارات اساطیر: تهران.

 زاهدی، شیخ حسین پسر شیخ ابدال پیرزاده‌(1343)، سلسله‌ النسب صفوی، نسب نامه‌ پادشاهان با عظمت صفوی، چاپخانه‌ ایرانشهر: برلین.

 سومر، فاروق(1380)، اغوزها (تركمن)، ترجمه‌: ﺁنادردی عنصری، انتشارات حاج طلایی، تهران.

 شاملو، ولی قلی بن داود قلی(1371)، قصص الخاقانی تصحیح و پاورقی: مرحوم دكتر سید حسن سادات ناصری، جلد اول، سازمان چاپ و انتشارات وزارت ارشاد اسلامی: تهران.

 شیبانی، نطامالدین مجیر(1346)، تشكیل شاهنشاهی صفویه‌ احیاء وحدت ملی، انتشارات دانشگاه‌ تهران: تهران.

 طاهری، ابو القاسم(1349) ، تاریخ سیاسی و اجتماعی ایران از مرگ تیمور تا مرگ شا عباس، انتشارات فرانكلین: تهران.

 غفاری فرد، عبدالحسین نوایی، دكتر عباسقلی(1386)، تاریخ تحولات سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی ایران در دوران صفویه‌، اچاپ چهارم، نتشارات دانشگاه‌ علامه‌ طباطبایی: تهران.

 فوران، جان(1377)، مقاومت شكننده‌، تاریخ تحولات اجتماعی ایران از صفویه‌ تا سال های پس از انقلاب اسلامی، ترجمه‌: احمد تدین، موسسه‌ خدمات فرهنگی رسا: تهران.

 قزوینی، قاضی احمد غفاری(1343) ، تاریخ جهان ﺁرا، با مقدمه و تصحیح حسن نراقی، كتاب فروش حافظ: تهران.

 قزوینی، یحیی بن عبدالطیف(1386)، لب التواریخ، تصحیح میرهاشم محدث، انجمن ﺁثار و مفاخر فرهنگی: تهران.

 القمی، قاضی احمد بن شرف الدین الحسین الحسینی(1382) ، خلاصة التواریخ، تصحیح: دكتر احسان اشراقی، جلد اول، چاپ دوم، اتشارات دانشگاه‌ تهران: تهران.

 كمپفر، نگلبرت(1363)، تاریخ كمپفر، ترجمه‌: كیكاووس جهانداری، چاپ سوم، انتشارات خوارزمی: تهران.

 لاكهارت، پیتر جكسون و لورنس(1390)، تاریخ ایران كمبریج (دوره‌ تیموری)، ترجمه‌: دكتر تیموری قادری، جلد ششم (قسمت اول)، چاپ دوم، انتشارات مهتاب: تهران.

 مزاوی، میشل م (1388)، پیدایش دولت صفوی، ترجمه‌: یعقوب ﺁژند، چاپ دوم، نشره‌ گستره: تهران.

 معین، محمد(1391)، فرهنگ فارسی، چاپ 27، جلد ششم و پنجم، مؤسسه‌ انتشارات امیركبیر: تهران.

 ناشناخته‌ (1384)، عالم ﺁرای شاه‌ اسماعیل، با مقدمه‌ و تصحیح و تعلیق: اصغر منتثر صاحب، شركت انتشارات علمی و فرهنگی: تهران.

 ناشناخته‌، عالم ﺁرای صفوی(1363)، به‌ كوشش یدالله‌ شكری، چاپ دوم، انتشارات اطلاعات: تهران.

 ناشناس (1378)، تاریخ تیموریان به‌ روایت كمبریج، مترجم: یعقوب آژند، چاپ دیبا، تهران، 1379.

 هروی، امیر صدرالدین سلطان ابراهیم امینی(1383)، فتوحات شاهی، تصحیح و تعلیق: دكتر محمد رضا نصیری، انتشارات دانشگاه‌ تهران: تهران.

 هروی، محمود بن خواندمیر(1390)، ایران در روزگار شاه‌ اسماعیل و شا طهماسب، به‌ كوشش: غلامرضا طباطبایی مجد، چاپ دوم، انتشارات ثریا: تهران.

 هینتس، والتر(1377)، تشكیل دولت ملی در ایران، حكومت ﺁق قوینلو و ظهور دولت صفوی، ترجمه‌: كیكاووس جهانداری، چاپ چهارم، انتشارات خوارزمی: تهران.

چ. به‌ زمانی توركی

- Eröz, Mehmet) 1977), Türkiyede Alevilik Bektaşilik, tağ Yayınevi: İstanbul.

خ. به‌ زمانی ئینگلیزی

- Shahr, Fariba Zarinebaf(1997), Qizilbash Heresyand Rebellion i Ottoman Anatolia During the Sexteenth Century, Anatolia moderna, no.7.

- Babayan, Kathryn (1994), The Safavid Synthesis from Qizilbash Islam to Immite Shiʻism, Iranian Studies, Volume 27, numbers 1-4.

- Matthee, Rudi (2022), The Safavid World, published by Routledge: New York.

2. توێژینه‌وه‌ زانستییه‌كان

أ. به‌ زمانی كوردی

- یابه‌، چیمن علی ؛ محمد، اكو برهان، بارودۆخی پیشه‌سازی له‌ هه‌رێمه‌كانی خۆراسان و بلادماوراء النهر له‌ سه‌ده‌كانی (5-6ك⁄ 11-12ز) توێژینه‌وه‌یه‌كی مێژووی و شیكاریه‌، گۆڤاری زانكۆ بۆ زانسته‌ مرۆڤایه‌تییه‌كان، ژماره‌ 28، 15.8.2024، هه‌ولێر.

ب. به‌ زمانی فارسی

- اباذرپور، ثریا ( 1396)، ˮزندگی سیاسی قزلباش ها، نگاهی به‌ قزلباش ها از زمان شیوخ صفوی تا شا عباس اولˮ، مجله‌ رشد اموزش تاریخ، شماره‌ 67.

- اجاق، احمد یاشار(1385)، ˮاز عصیان باباییان تا قزلباش گری، نگاهی به‌ تاریخ ظهور و رشد علویان در ﺁناتولیˮ، مترجم: شهاب ولی، فصلنامه‌ تاریخ اسلام، سال هفتم، پاییز 1385، شماره‌ مسلسل 27

- احمد كامرانی فر، ˮتكاپوهای نظامی صفویان در راه‌ رسین به‌ قدرت (جنید، حیدر، اسماعیل) ˮ، مجله‌ علمی_ تخصصی تاریخ ایران و اسلام دانشگاه‌ لرستان، شماره‌ 4، زمستان 1387.

- حاجیان پور، حمید (1376)، جنبش مزدكی، مجله‌ كیهان اندیشه‌، شماره‌ 74.

- رازنهان، محمد حسن؛ بیطرفان، محمد؛ شیردل، تقی (1392)، بررسی و تحلیل مبانی طریقت بكتاشیه‌، دوفصلنامه‌ علمی- پژوهشنامه‌ ادیان، سال 7، شماره‌13.

- سید مسعود سیدبنكدار، ˮبررسی جایگاه‌ و عملكرد تاج قزلباش در تحولات سیاسی دوره‌ صفویه‌ˮ، فصلنامه‌ علمی پژوهسی شیعه‌ شناسی، سال چهاردهم، شماره‌ 54، زمستان

- شادی، علی سالار(1399)، شیخ جعفر صفوی: شخصیتی مشهور، اما گمنام در سنت صفویان، فصلنامه‌ علمی تاریخ اسلام و ایران دانشگاه‌ الزهرا، سال 3، شماره‌ 45.

- عقیلی، سید احمد (1395)، ˮتحلیل تاریخی عملكرد قزلباشان قبل و بعد از تشكیل دولت صفویˮ،، گروه‌ تاریخ دانشگاه‌ سیستان بلوچستان، مجله‌ پژوهش های تاریخی ایران و اسلام، شماره‌ 18.

- قیومی، الهام پور حدیث محمودی(1393)، دكتر سید حسین رئیس السادات، ˮقزلباشان و نقش ان ها در تشكیل دولت صفوی (دوره‌ شا اسماعیل و شاه‌ طهماسب) ˮ، مجله‌ انجمن علمی گروه‌ تاریخ دانشگاه‌ فردوسی مشهد، شماره‌ 60، تهران.

- یلفانی،رامین (1386)،برآمدن و افول قزلباشان در عصر صفویه‌، پژوهش نامه‌ تاریخ، دانشگاه‌ ﺁزاد اسلامی واحد علوم تحقیقات، سال دوم، شماره‌ هفتم، تهران.

ج. به‌ زمانی توركی

- KARAKULAK, Merve (2024), XVI.Yüzyılda Amasya′da Kızılbaşlık Hareketlerinin Toplumsal Yansımaları, Türk Kültürü ve hacı baktaş veli Araştirma Dergisi, Sayı 109, Ankara.

- Yıldırım,Cengiz (2024), Şah İsmail Safevî Kızılbaş Devleti Yayınlarılevilik-Bektaşilik Araştırmaları Dergi, Nm.30, Ankara.

- خ. به‌ زمانی ئینگلیزی

- Algar, Hamid (1989), Bektasiya, Encyclopaedia Iranica, Vol. IV, Fasc. 2.

3. ماسته‌رنامه‌كان

أ. به‌ زمانی توركی

- Enstitüsü, İlahiyat Anabilim Dalı, İslam Mezhepleri Tarihi Bilim Dal: Istanbul.

- YILDIRIM, Riza (2008), TURKOMANS BETWEEN TWO EMPIRES: THE ORIGINS OF THE QIZILBASH IDENTITY IN ANATOLIA (1447-1514), Ph.D. Dissertation, The Institute of Economics and Social Science, Bilkent University, Department of History, Ankara.

- AKMAN, Elif Gül (2008), Onaltıcı Asır Osmanlı Toplumunda Bellibaşlı Kızılbaş İsyanları, YüksekLisans Tezi, MARMARA Üniversitsi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, İlahiyat Anabilim Dalı, İstanbul.

منشور

2026-04-15

كيفية الاقتباس

Awesta Fuad Hassan, & Kamaran Muhammad. (2026). التحاق القبائل التركمانية بالطريقة الصفوية بين عامي 1453-1488م . مجلة زانكۆ للعلوم الإنسانية, 30(SpB), 253–269. https://doi.org/10.21271/zjhs.30.SpB.12

إصدار

القسم

مستل من أطروحة دكتوراه/رسالة ماجستير