ل لێژنه‌یا ئاشتیێ یا جێبه‌جێكرنا به‌یانا 11ی ئادارا 1970 (1970 - 1971) خواندنه‌كا مێژوویی

توێژەران

  • Rojin Chalabee Muneer College of Humanities, Department of History, university of Zakho

##semicolon##

https://doi.org/10.21271/zjhs.30.3.6

##semicolon##

Barzani, Revolution, Kurdistan, Iraq , agreement.

پوختە

ئێك ژ گرنگترین ئارمانجێن شۆڕه‌ش و شه‌ڕان د ده‌وله‌تێدا ب ده‌ستڤه‌هینانا ئاشتیێ و مافێن ڕه‌وا یێن گه‌لێن بن ده‌سته‌ د كومه‌لگه‌هێدا، له‌وڕا ئه‌و ئاشتییا د ئه‌ڤێ ڤه‌كۆلینێدا باس ژێ دهێته‌كرن ئه‌وژی پشتی چه‌ندێن شه‌ڕێن دناڤبه‌را حكوومه‌تا عیراقی و بزاڤا ڕزگریخوازا كوردیدا لێژنه‌یه‌ك ب ناڤێ لێژنه‌یا ئاشتیێ ژبۆ جێبه‌جێكرنا به‌یانا 11ی ئادارێ دهێته‌ پێكهینان‌، دگه‌ل دیاركرنا ئه‌ركێن ئه‌وێ و چه‌وانییا هه‌وڵدانێن سه‌رۆك و ئه‌ندامێن ئه‌وێ د جێبه‌جێكرنا ڕێككه‌ڤتنامه‌یا 11ی ئادارا 1970 و چاره‌سه‌ركرنا ئاسته‌نگ و كێشه‌یێن ل ده‌ڤه‌رێن كوردستانێ په‌یدا دبوون و ئه‌و ڕێگریێن كه‌ڤتنه‌ ل هه‌مبه‌ر بحههینانا به‌ندێن ڕێككه‌ڤتنامه‌یا 11 ی ئادارا 1970.

      دئه‌ڤێ ڤه‌كۆلینێدا به‌رسڤ ل سه‌ر هنده‌ك پرسیاران هاتییه‌دان ئه‌وژی: ئه‌رێ ئه‌ڤێ لێژنێ ب شێوه‌یه‌كێ كارا شیابوو كارێ خوه‌ بجھ بێهینت؟ ئه‌رێ هه‌تا چ ڕاده‌ شیابوو به‌ندێن به‌یاننامه‌یا 11 ی ئادارا 1970 بجھ بێهینت؟ شیابوو هنده‌ك كێشه‌ و ئاسته‌نگان چاره‌سه‌ر بكه‌ت؟ ئه‌رێ ئه‌ڤێ لێژنێ په‌یوه‌ندی ب سه‌رۆكێ پارتی دیموكراتی كوردستان مه‌لا مسته‌فا بارزانی دكر؟ و ڕایا ئه‌وی د چاره‌سه‌ركرنا كێشه‌یاندا وه‌رگرتبوون یان نه‌؟ به‌رسڤا ئه‌ڤان پرسیاران‌ و چه‌ندین پرسیارێن دیتر دێ د ئه‌ڤێ ڤه‌كۆلینیدا هێته‌ دان.

سەرچاوەکان

ڕۆژنامه‌:

ڕۆژنامه‌یێن كوردی

-خه‌بات ( ژماره‌ 549، كانونی دووه‌می 1984)

ڕۆژنامه‌یێن عه‌ره‌بی

-جریدة الجمهوریة (ع 710، 18 آذار 1970؛ ع 717، 27 آذار 1970 ؛ ع 751، 5 ایار 1970؛ ع 752، 6 ایار 1970؛ ع 773، 30 ایار 1970؛ ع 790، 19 حزیران 1970؛ ع 797، 27 حزیران 1970؛ ع 800، 1 تموز 1970؛ع 926، 23 تشرین الاول 1970؛ ع 1014، 11 آذار 1971؛ ع 1190، 1 تشرین الاول 1971).

-جریدة الثورة (473، 18آذار 1970؛ ع 474، 20 آذار 1970؛ ع 478، 25 آذار 1970؛ ع 479، 26 آذار 1970 ؛ ع 480، 27 آذار 1970؛ ع 504، 23 نیسان 1970؛ ع 505، 24 نیسان 1970؛ ع 512، 3 ایار 1970؛ ع 513، 4 أیار 1970؛ ع 514، 5 ایار 1970؛ ع 584، 27 تموز 1970؛ ع 555، 24 حزیران 1970؛ ع 610، 26 تموز 1970؛ ع 595، 9 اب 1970؛ ع 597، 11 اب 1970؛ ع 609، 25 آب 1970؛ ع 687، 22 تشرین الثانی 1970؛ الثورة، ع 689، 24 تشرین الثانی 1970؛ع 733، 17 كانون الثانی 1971؛ ع 745، 31 كانون الثانی 1971؛ ع 774، 11 آذار 1971؛ ع 775، 12 آذار 1971؛ ع 777، 15 آذار 1971؛ ع 876، 11 تموز 1971؛ ع 944، 27 ایلول 1971)

یادداشتنامه‌یێن كه‌سوكی

- دزه‌یی، محسن، 2002. احداث عاصرتها 1961 – 1975 ،ج2، اربیل.

- شریف، عزیز، 2010. مذكرات عزیز شریف، د.م.

نامه‌یێن ئه‌كادیمی

- سالم، حیدر سمیر، 2019. الأوضاع السیاسیة لكرد العراق فی عهد الرئیس أحمد حسن البكر (1968 – 1979) دراسة تاریخیة، رسالة ماجستیر غیر منشورة، كلیة الآداب، جامعة البصرة.

- منیر، روژین چلبی، 2024. شۆڕه‌شا ئه‌یلوولێ د ڕۆژنامه‌گه‌رییا عیراقیدا 1961 – 1970 ڤه‌كۆلینه‌كا مێژوویی، تیزا دكتورایێیه‌ و نه‌ به‌لاڤكرییه‌، كولیژا زانستێن مرۆڤایه‌تی، زانكۆیا اخۆ.

په‌رتووك

په‌رتووكێن ب زمانێ كوردی

- بارزانی، مسعود ، 2004. بارزانی و بزوتنه‌وه‌ی رزگاریخوازی كورد شۆڕه‌شی ئه‌یلوول 1961- 1975، به‌رگی سێیه‌م، به‌شی دووه‌م، هه‌ولێر.

- حه‌یده‌ری، مومتاز و سنجاوی، هێرش و قاسم، كاروان ، 2014. قامووسی ناوه‌ نه‌مره‌كان، به‌رگی یه‌كه‌م، هه‌ولێر.

- خۆشناو، موقه‌ده‌م روكن سه‌نگه‌ر ئیبراهیم، 2022. ڕۆۆداوه‌ سه‌ربازییه‌كانی شۆڕشی ئه‌یلوول 1970 – 1975 هه‌ولێر.

- ره‌حمان،قاره‌مان حه‌یده‌ر ، 2024. ڕۆلی مسته‌فا بارزانی له‌ پێشه‌وایه‌تیكردنی بزاڤی رزگاریخوازی كردیدا (1943 – 1979)، هه‌ولێر

- عه‌بدوڵڵا، فه‌ره‌یدوون عه‌بدولڕه‌حیم، 2008. بارودۆخی سیاسی كوردستان – عێراق 11 ی مارتی 1970 – 11 ی مارتی 1974 (توێژینه‌وه‌یه‌كی مێژوویی – سیاسییه‌)، هه‌ولێر.

- فاتح، محه‌مه‌د، 2014. په‌ره‌سه‌ندنی ژیانی حزبایه‌تی له‌ كوردستانی باشوردا، هه‌ولێر.

- گۆمه‌تاڵی، بورهان حاته‌م، 2022. مسته‌فا بارزانی له‌ به‌ڵگه‌نامه‌ نهێنییه‌كانی حكومه‌تی عێراقدا (1947 – 1970)، هه‌ولێر.

- مه‌لا قادر، محه‌مه‌د، 2014. سه‌ربورده‌ی نه‌مران، هه‌ولێر.

- نه‌جاڕ،هۆشه‌نگ ساڵح، 2022. شۆڕشی ئه‌یلوول له‌ ڕؤژنامه‌ و بڵاوكراوه‌ عێراقییه‌كان 1961 – 1975 لێكۆلینه‌وه‌یه‌كی مێژووییه‌، هه‌ولێر.

- یوسف، محمد یوسف، 2020، پارتی گه‌لی دیموكراتی كوردستان (1981 – 1992)، هه‌ولێر.

په‌رتووكێن ب زمانێ عه‌ره‌بی

- بطاطو، حنا، 2006. العراق الشیوعیون و البعثیون والضباط الأحرار، الكتاب الثالث، ت: عفیف الرزاز، تهران.

- بینغیو، أوفرا، 2014. كرد بناء دولة داخل دولة، ترجمة: عبدالرزاق عبدالله بوتانی، بیروت.

- الخرسان، صلاح، 2001. التیارات السیاسیة فی كردستان العراق قراءة ملفات الحركات والاحزاب الكردیة فی العراق 1946 – 2001، بیروت.

- الزبیدی، حسن لطیف كاظم، 2007. موسوعة الاحزاب العراقیة، بیروت.

- سباهی، عزیز، 2006. عقود من تاریخ الحزب الشیوعی العراقی، بغداد، ج 3.

- عبدالقادر، شامل، 2018.الفخ الرئاسی للرفاق حضریات جدیدة فی ذاكرة مجزرة قاعة الخلد التی جرت احداثها فی تموز 1979، لبنان.

- عقراوی، شكیب، 2007. سنوات المحنة فی كردستان اهم الحوادث السیاسیة و العسكریة فی كردستان والعراق من 1958 الی 1980، ط2، اربیل.

- قادر و جامباز، جبار و طارق، 2013. قرارات مجلس قیادة الثوری المنحل الخاصة بالكورد وكوردستان، اربیل.

- القیسی، سیف عدنان، 2014. الحزب الشیوعی العراقی فی عهد البكر 1968 - 1979، تقدیم: أسامة عبدالرحمن الدوری، لندن.

- محوی، شاكر خدو، 2008. المسألة الكردیة فی العراق المعاصر، ت: عبدی حاجی، دهوك.

- مكدول، دیڤید، 2004. تاریخ الأكراد الحدیث، ترجمة: راج آل محمد، بیروت.

گۆڤار و به‌لاڤوك

ب زمانێ كوردی

- گوران، سه‌دیق ، 31 ی ئادار 2000."ریكه‌وتتنامه‌ی 11ی ئاداری سالی 1970 خالێكی وه‌رچه‌رخان بوو له‌ میژوو بزاڤی ئازادیخوازی نه‌ته‌وه‌ی كورد"، گوڤاری ده‌نگی پێشمه‌رگه‌، ژماره‌ 27، هه‌ولێر.

- هه‌روتی ومحمد، سه‌عدی عوسمان و شاهو رشید، 2024. "په‌یوه‌ندییه‌كانی كورد و حكومه‌تی عیراق (11/ ئادار/ 1970 – 10/ ئادار/ 1974 ز) له‌ ڕۆژنامه‌ فه‌رمییه‌كانی ئێراندا) لێكۆلینه‌وه‌یه‌كی مێژووییه‌"، گۆڤاری زانكۆی سه‌لاحه‌دین بۆ زانسته‌ مرۆڤایه‌تییه‌كانی، په‌ربه‌ند 28 SpB.

ب زمانێ عه‌ره‌بی

- اوبلانس، اوغارا ، د.ت. النضال التحرری لكوردستان العراق( سلسلة الكتب المعادیة)، ترجمة: مدیریة الاستخبارات العسكریة العامة المعاونیة الاولێ، د.م.

- الحكیم، علاء الدین محمد تقی، 2019."التوجهات السیاسیة لأكراد العراق 1970 – 1975 دراسة فی تقاریر وزارة الخارجیة الامریكیة"، مجلة الكلیة الاسلامیة الجامعة، ع 53، مج 2، 2019.

- حیدری، ممتاز و موكریانی، كوردستان و شاویس، دلیر أسماعیل حقی ، 2003. مؤتمر الذكری المئویة لمیلاد البارزانی الخالد، ج 2، هه‌ولیر.

- یوسف و محمد، عماد عبدالعزیز و أمین غانم، 2021. "سیاسة العراق تجاه القضیة الكردیة (1968 – 1979) دراسة تاریخیة فی العلاقات والمواقف"، من الكتاب: جنوب كردستان وبغداد التجربة الكردیة فی مئویة دولة العراق 1921 – 2021، مجموعة الباحثین، زاخۆ.

ب زمانێ ئینگلیزى:

- Nehme, M. G., & Meho, L. I. (1995). Pawns in a Deadly Game: Iraqi Kurds and the United States, 1972-1975. International Studies, 32(1).

- Little, D. (2010). The United States and the Kurds: A Cold War Story. Journal of Cold War Studies, 12(4).

ژێدەرێن ئەلیکترۆنى:

- Kurdistan TV ، 52 یه‌مین ساڵڕۆژی ژیانئاوایی سه‌ركرده‌ و خه‌باتگێڕ نافیز جه‌لال حه‌وێزی به‌رزڕاده‌گیرێت، ڕۆژاا هاتیە بەڵاڤکرن (10/7/2024): بەر دەستە لسەر : https://kurdistantv.net/ku/news/217974 (ڕۆژا سەرەدانێ 2024/11/21).‌

129-143

##submission.downloads##

بڵاو کرایەوە

2026-06-15

ژمارە

بەش

توێژینەوە ڕەسەنەكان