بۆنە و یادەکان لە ڕۆژهەڵاتى کوردستان (١٩٢٦- ١٩٤١)

المؤلفون

  • Nashmil Sabr Abdullah Department of History, College of Arts, Salahaddin University-Erbil, Erbi, Kurdistan Region, Iraq

DOI:

https://doi.org/10.21271/zjhs.29.1.4

الكلمات المفتاحية:

Events and memorials, Eastern Kurdistan, Reza Shah, national feeling, culture.

الملخص

ئەم توێژینەوەیە کە تایبەتە بە بۆنە و یادەکان لە ڕۆژهەڵاتى کوردستان لە ساڵانى ١٩٢٦- ١٩٤١، جەخت لە ماوەى دەسەڵاتدارى ڕەزا شا دەکاتەوە دەربارەى هەوڵەکانى ناوبراو بۆ چەسپاندنى بیرۆکەکانى و سەلماندنى ئەو باوەرەى کە لە لایەن ڕەزا شاه هەیە بۆ نەهێشتنى تاریکییەکان و دووبارە گەڕانەوەى شکۆى دەوڵەتى ئێران و دروستبوونى دەسەڵاتیکى ناوەندى. بۆ جێبەجێکردنى ئەم سیاسەتەشى جگە لە ڕێکارە سەربازییەکان چەند هەنگاوى ڕۆشنبیرى دەگرێتەبەر بە تایبەت لە ناوچە کوردییەکان، جێگاى ئاماژەیە سەرەڕاى کاریگەربوونى ئەم سیاسەتە، لە رووى ئابوورى تێچووى کەمى پێویست بوو .      

 لەم توێژینەوەیە تیشک خراوەتە سەر بۆنە و یادەکان کە بۆ یەکەمجار لەلایەن ڕەزا شا لە ناوچە کوردییەکان یادکراونەتەوە، لەنموونەى ئەمانە  بۆنەى  ڕۆژى لە دایکبوون و تاج لەسەردانانى ڕەزا شا، ئاهەنگگێران بە بۆنەى لە دایک بوونى هەزار ساڵەى فردەوسى (ئەبوقاسم فردەوسى توسى ٩٣٥ـ ١٠٢٠ زایینى) شاعیرى گەورەى ئێران بۆ یادکردنەوە و زیندوو کردنەوەى شوێنەوارە کۆنەکان، هاوکات دواى بە فەرمى راگەیاندنى یەکپۆشى لابردنى سەرپۆشى ئافرەتان ساڵانە  ئاهەنگ و کۆمەڵێک چاڵاکى لەم ڕۆژە بۆ ئەم بۆنەیە بەڕێوەدەچوو، هاوکات ئاماژەدان بە فشارى دەوڵەت لە جێبەجێکردنى بۆنەو یادەکان و بەشدارى بەرپرسانى ناوچەکە لەگەڵ هاوسەرەکانیان و دامەزراندنى چەندین ئەنجومەنى ئافرەتان و بەشدارى قوتابخانەکانى کور و کچان لە ئاهەنگەکان و زیاتر تێکەڵ بوونیان لە کۆمەڵگا و گۆڕینى داب و نەریتیان، بۆ کەمڕەنگکردن و وونبوونى کەلتور و یادگارییەکان لە یادەوەرى کوردەکان و نەهێشتنى جیاوازى نەتەوەیی دەگەرێتەوە.

المراجع

بەڵگەنامە:

ـ سازمان اسناد ملى ایران، شناسە سند: ٠٠٠٢٩٨/٢٩٧.

ـ سازمان اسناد ملى ایران، شناسە سند: ٠٠٢٤٣/٢٩٣.

ـ سازمان اسناد ملى ایران، شناسە سند: ٠٢٨٧٥٣/٢٩٧.

ـ سازمان اسناد ملى ایران، شناسە سند: ٠٣٠٩٢٩/٢٩٧.

ـ سازمان اسناد ملى ایران، شناسە سند: ٠٢٥٤٢٦/٢٩٧.

ـ سازمان اسناد ملى ایران، شناسە سند: ٠٠٢٩٨/٢٩٠

ـ سازمان اسناد ملى ایران، شناسە سند: ٠٠٦٥٤/٢٩٠.

کتێب:

بە زمانى فارسى

ـ آبراهامیان،یراوند(١٣٨٤)، ایران بین دو انقلاب، ترجمە: احمد گل محمدى، محمد ابراهیم فتاحى، چاپ(١١)، نشر نى، تهران.

ـ اسکندرى نیا، ابراهیم(١٣٦٦)، ساختار سازمان ایلات و عشایر و شیوە و شیوە معیشت آذربایجان غربى، انتشارات انزلى، تهران.

ـ اسمیت، آنتونى دى(١٣٩١)، ناسيوناليسم و مدرنيسم، بررسى انتقادى نظريەهاى متاخر ملت و ملى گرایي، ترجمە: كاظم فيروزمند، ثالث، تهران.

ـ افخمى، ابراهیم(١٣٦٨)، قیام ملا خلیل بر پایە خاطرات میرزا کریم شیشەوانى، انتشارات محمدى، سقز.

ـ اکبری، محمد على (١٣٩٤)، تبار شناسى هویت جدید ایرانى (قاجاریە وبهلوى اول)، علمى فرهنگى، تهران.

ـ امینى، علیرضا ; شیرازى، حبیب الله ابوالحسن (١٣٨٥)، تحولات سیاسى اجتماعى ایران از قاجاریە تا استقرار رضاشاه، ج(٢)، قومس تهران.

ـ اوبن، اوژن (١٢٦٢)، سفرنامە وبررسى هاى سفیر فرانسە در ایران، ایران امروز (١٩٠٦- ١٩٠٧)، ایران وبین النهرین، ترجمە: على اصغر سعیدى، زوار، تهران.

ـ ایازى، برهان(١٣٧٠)، آئینە سنندج، کتابخانە طهورى، تهران.

ـ بیگدلو، رضا (١٣٨١)، باستانگرایی در ایران معاصر، تهران، نشر مرکز.

ـ توکلى، محمد رئوف (١٩٨٤)، جغرافیا و تاریخ بانە کردستان، انتشارات اشراقى، تهران.

ـ خلیل، فتاح قاضى(١٣٧٠)، سال هاى اضطراب، انتشارات صلاح الدین ایوبى، ارومیە.

ـ دربیکى، مایک (١٣٨٢)، سازمان پرورش افکار، تهران، مرکز اسناد انقلاب اسلامی.

ـ زیباکلام، صادق (١٣٩٨)، رضا شاه، روزنه، تهران.

ـ سالنامە معارف كردستان، سال تحصيلى (1315- 1316)، اقبال، تهران.

ـ شمیم، على اصغر (١٣٧٠)، کردستان، انشتارات مدیر، تهران.

ـ صالحى، على(١٣٨١)، چگونگى پیدایش کشف حجاب در عصر رضا خان، مجموعة مقالات هماش اسناد و تاریخ معاصر ایران، مرکز بررسى اسناد تاریخی.

ـ صفایى، ابراهیم(٢٥٣٥)، بنیادهاى ملى در شهریارى رضاشاه کبیر، ادارە کل نگارش وزارت فرهنگ و هنر، تهران.

ـ صلاح، مهدي (1384)، كشف حجاب زمينەهاى، واکشن ها وپیامدها، موسسه مطالعات وپژوهشهاى سیاسى، تهران.

ـ صمدى، سید محمد (١٣٧٧)، نگاهى بە تاریخ مهاباد، انتشارات رهرو، مهاباد.

ـ ضیایی، شیخ رئوف (١٣٦٧)، یادداشت هایی از کردستان (خاطرات شیخ رئوف ضیایی)، کوشش،عمر فاروقى، انتشارات صلاح الدین ایوبى، ارومیە.

ـ فوران، جان (١٣٧٧)، مقاومات شکنندە، تاریخ تحولات اجتماعى ایران از سال ١٥٠٠ میلادی تا انقلاب، ترجمە: احمد تدین، رسا، تهران.

ـ كردستانى، محمد مردوخ (1379)، تاريخ مردوخ، كارنگ، تهران.

ـ كرونين، استفان (1383)، رضا شاه وشكل گیری ایران نوین، ترجمە: مرتضى ثاقب فر، جامى، تهران.

ـ مجد، محمد قلى (1389)، از قاجار بە پهلوى ١٢٩٨ـ 13٠٩ براساس اسناد وزارت خارجه امريكا، ترجمە: سيد رضا مرزانى، مصطفى اميرى، مؤسسه مطالعات وپژوهش هاى سیاسى، تهران.

ـ مكى، حسين (1364)، تاريخ بيست ساله ايران، اميركبير، تهران.

ـ مکداول، دیوید(١٣٨٠)، تاریخ معاصر کرد، ترجمە: ابراهیم یونس، انتشارات پانیذ، تهران.

ـ نیازمند، رضا(١٣٨٧)، رضاشاه از تولد تا سلطنت، حکایت قلم نوین، تهران.

ـ هدايت، مهدى قلى خان (مخبر السلطنە)(١٣٨٨)، خاطرات و خطرات: گوشەاى از تاریخ شش پادشاە و گوشەاى از دورە زندگى من، زوار، تهران.

ـ واعظ ، نفسیە ( ١٣٨٨)، سیاست عشایری دولت بهلوی اول، تهران، نشر تاریخ ایران.

ـ یاسمی، غلامرضا رشید (١٣٦٩)، کرد و پیوستگى نژادى و تاریخى او، موقوفات دکتر محمود افشار یزدى، تهران.

بە زمانى عەرەبى

ـ الساداتى، احمد محمود (١٩٣٩)، رضاشاه بهلوى نهضة ایران الحدیثة، مکتبة النهضة المصریة، مصر.

ـ النجفی، موسى; حقانى، موسى فقیە (٢٠١٣)، التحولات السیاسیة في ايران الدين والحداثة و دورهما في تشكيل الهوية الوطنية، ترجمة: قيس آل قيس، مركز الحضارة التنمية الفكر الاسلامي، بيروت.

ـ صابر، فرح (٢٠١٣)، رضاشاه بهلوى التطورات السیاسیة فى ایران (١٩١٨- ١٩٣٢)، مرکز کردستان للدراسات الاستراتیجیة، السلیمانیة.

ـ نجاتى، غلام رضا(٢٠٠٨)، التاریخ الایرانى المعاصر ایران فى العصر البهلوى، ترجمة: عبدالرحیم الحمرانى، مطبعة ستار، قم.

ـ هرشلاغ، ز.ى (١٩٧٣)، مدخل الى تاریخ الاقتصادى الحدیث للشرق الاوسط، ترجمة: مصطفى الحسینى، بیروت.

بە زمانى کوردى

ـ خلیل ئەحمەد، ئیبراهیم; عەلى مراد، خەلیل(٢٠١١)، مێژووى ئێران و تورکیا، وەرگێران: بەهادین جەلال مستەفا، چاپخانەى ڕۆژهەڵات، هەوڵێر.

ـ خەیاڵى، لوقمان(٢٠١٩)، ئێران لەسەردەمى بنەماڵەى پەهلەویدا ١٩٢٦-١٩٤١، چاپخانەى کارۆ، بەرێوەبەرایەتى گشتى کتێبخانەى گشتییەکان.

ـ عەزیز سەعید، هیوا(٢٠٠٦)، کۆمەڵەى خۆییبون ـ پارتى هیوا ـ کۆمەڵە ژێکاف، چااپخانەى یاد، سلێمانى.

ـ محەمەد قادر، مەهدى(٢٠١٣)، هەولێر لە ساڵانى(١٩٢٦ـ ١٩٣٩)، بڵاوکراوەى ئەکادیمیاى کوردى، هەولێر.

بە زمانى ئینگلیزى

Romano,David(2006),The Kurdish national ist movement opportunity, mobilization, and identity,Combridge university, Newyork.

توێژینەوەى زانستى:

بە زمانى فارسى

ـ بيات، مسعود (1385)، واكنش گروههاى اجتماعى زنجان بەنوسازى در عصر رضا شاه، مجلە علوم انسانى دانشگا الزهرا، شمارە (٦٠).

_ جمشیدیها، غلامرضا; رضوى، لیلا نجفیان(١٣٩٠)، شیوەهاى مختلف مردم ایران در برابر دستور حکومتى کشف حجاب در دورەى اول پهلوى، زن در فرهنگ و هنر(پژوهش زنان)، دورە (٢)، شمارە(٣).

ـ جهانگيری، امير ; نوربخش، يونس (1401)، سازو كارهاى انهدام خاطره، پروژە ساخت سوژە ایران مدرن (خوانشى انتقادی- جامعە شناختى از سیاست هاى فرهنگى دوران رضا خان در مناطق کردنیشین)، مجلە جامعە شناسى ایران، دورە (٢٣)، شمارە (٢).

ـ دهقانى، رضا ; کریمى، علیرضا ; رسولى، حسین (٢٠١٨)، واکنش اهالى کردستان بەگسترش آموزش نوین در دورە رضا شاە، پژوهشنامە تاریخ هاى محلى ایران، سال (٦)، شمارە (١)، پیای (١١).

ـ زندیە، حسن ; میکە، هەردى مهدی; ابوبکر، اژى آزاد (٢٠١٨)، کشف حجاب در منافق کردنشین ایران در دوره پهلوی اول، گۆڤارى زانکۆى ڕاپەڕین، سال (٥)، ژمارە (١٥).

ـ سادات بیدگلى، سیدمحمود ; جاوید، مریم مدنى، (١٣٩٨)، تعبیر مبدا تقویم شمسى از هجرى بە شاهنشاهى در دورە محمد رضا شا بهلوى، پژوهشنامە تاریخ اجتماعى و اقتصادى، سال (٨)، شمارە (١)، پیایی (١٥).

ـ صوفى، علیرضا ; صفایی، صفى الله ; غفوری، شهرام (٢٠١٦)، فراز و فرود کشف حجاب در همدان، پژوهشنامە تاریخ هاى محلى ایران، سال(٤)، شمارە(١)، پیایی (٧).

ـ ظهیرامامى، پریا (١٣٩١)، هزارەى فردوسى فرهنگ پیدای و هویت آریی، ایران نامە، سال (٢٧)، شمارە (١).

ـ فاروقى، عمر، (١٣٦٧)، مقالە زندگینامە میرزا عبدالە غرقى، مجلە سروە، ارومیە، انتشارات صلاح الدین ایوبى، شمارە (٣١).

ـ محمدی، منظر ; سید احمدى زاویە، سیدسعید (١٣٩٦)، سید سعید سید احمدى زاویە، لباس متحد الشکل، بازنمایی قدرت و مدرنیتە (دوران بهلوى اول) تاریخ ایران، شمارە (٣).

ـ میکە، هەردى مهدی ; ئەبوبەکر، ئەژى ئازاد (٢٠٢٠)، سیاست تغییر لباس و واکنش مناطق کردنشین در دورە پهلوى اول، گۆڤارى توێژەر، بەرگى (٣)، ژمارە (٢).

ـ نظرى، على اشرف (١٣٨٦)، ناسیونالیزم و هویت ایرانى مطالعە موردى دورە پهلوى اول، سال (٩) ، شمارە (٢٢).

بە زمانى عەرەبى

ـ الشمري، محمد راضى آل كعيد (٢٠٢٣)،ظروف المرأة الايرانية في ظل شاە رضا بهلوي، مجلة واسط للعلوم الانسانية والاجتماعية، مجلد (19)، عدد (55).

ـ یونس زوید، احمد; جاسم محمد، نعیم (٢٠٠٩)، اوضاع المرءة الایرانیة في ظل اصلاحات رضا شاه بهلوى و موقف المؤسسة الدينية (1925- 1941)، مجله آداب البصرة، العدد 49.

بە زمانى ئینگلیزى

ـ Chehabi, Houchang E. (Summer/ fall.1993), Staging the Emperor's New Clothes: Dress and Nation Building under Reza Shah, Iranian studies, Vol 26, No 3-4.

نامەى ماستەر:

بە زمانى عەرەبى

ـ الدليمي، نعيم جاسم محمد (2002)، الاوضاع الاقتصادية في ايران (1925- 1941)، دراسة تاريخية، رسالة ماجستير (غير منشورة)، كلية التربية، جامعة بغداد.

منشور

2025-02-15

كيفية الاقتباس

Abdullah , N. S. . (2025). بۆنە و یادەکان لە ڕۆژهەڵاتى کوردستان (١٩٢٦- ١٩٤١). مجلة زانكۆ للعلوم الإنسانية, 29(1), 74–93. https://doi.org/10.21271/zjhs.29.1.4

إصدار

القسم

البحوث الأصیلة