هەلويستێ ئيرانێ بەرامبەر شەرێ ناڤخو دناڤبەرا پارتى ديموكراتى كوردستان وئێكەتى نيشتمانى كوردستان ل هەرێما كوردستانێ – عيراق 1994 - 1998

توێژەران

  • Hozan Sulaiman Mirkhan History Department - College of Humanities - University of Duhok - Kurdistan Regional - Iraq

##semicolon##

https://doi.org/10.21271/zjhs.30.2.10

##semicolon##

Iran, Iraq, Kurdistan Region, Kurdistan Democratic Party (KDP), Patriotic Union of Kurdistan (PUK).

پوختە

كاريگەر بوون كو  دگەهشتە وى رادەى ئەڤ قەوارە ژ بارودوخەكێ سياسى و لەشكرى يێ بزحمەت پەيدابووى ژناڤ بچيت، و ئەڤ چەندە دزڤريتە ڤە بو رۆلێ وان دەولەتێن كوردستان لسەر هاتيە پارچەكرن وەكو: عيراق، ئيران، توركيا، سوريا.

       سياسەتا كوردى ل هەرێما كوردستانێ – عيراق هندەک قوناغێن هەستیار بخوڤة ديتن، كو ئەگەر هندەك ياسايێن نێڤدەولەتى نەبان يێن گرێداى ب پاراستنا ڤى قەوارى ڤە لهەمبەر هێرشێن دەستهەلاتا بەغدا دا كەڤيتە د بارودوخەكێ نەچاڤەرێكرى دا، و ژ وان قوناغا ئەو شەرێ ناڤخويی بوو دناڤبەرا هەردوو مەزنترين پارتێن كورەپانا سياسى يا هەرێما كوردستانێ – عيراق، پارتى ديموکراتى كوردستان و پارتا ئێكەتى نيشتمانى كوردستان، كو ڤى شەرى ب بەردەواميا چوار سالان ڤەكێشا 1994 – 1998 و هندەك جاران دهاتە راوەستيان و بەريێن ناڤخو و هەڤپەيمانيێن هەرێمى دهاتنە گوهارتن.

                             تەهران و بەغدا دەستەكێ بالا دڤى شەرى دا هەبوو، كو هەردوو لايەنان پالپشتيا پارتەكێ لدژى يا دى دكر ب مەرەما ڤەديتنا جهەكى ل هەرێما كوردستانێ – عيراق، هەروەسا بو پارستنا بەرژەوەنديێن خۆ لدەڤەرێ؛ چونكى دەڤەرەكا هەڤسنورە لگەل ئيرانێ و رۆلەكێ مەزن هەبوو د شەرێ عيراق و ئيرانێ دا، ژبەر هندێ دێ بينين كو ئيران دڤى شەرى دا يا ئامادەبوو ب پشتەڤانيكرنا لايەنەكى دژى يێ دی و سياسەتا خۆ ب شێوەكى د داتدرێژت كو بەرژەوەنديێن خۆ يێن سياسی ل عيراقێ و دەڤەرێ ب گشتى ب پارێزيت

سەرچاوەکان

أولاً: الكتب:-

باللغة الكُردية:-

- بارزانی، مەسعود، (2022)، بارزانی وبزووتنەوەی ڕزگاریخوازی کورد، بەرگی پێنجەم، ڕاپەرین، دەرفەت وئاستەنگەکان 1991 - 2002، هەولێر.

- پارتی دیموکراتی کوردستان، (1997)، شەڕی ناوخۆی کوردستانی عێراق چۆن دەستی پێکرد وکێ لێی بەرپرسیارە، بەڵاوکراوەکانی مەکتەبی ناوەندیی دیراسات وتۆژینەوە، دیراسەی ژمارە (29)، هەولێر.

- حەمە کەریم، هێرش عەبدوللا، (2012)، پەیوەندی سیاسییەکانی نێوان هەرێمی کوردستان ودەولەتانی دراوسێ ئێران وتورکیا وسوریا 1991 - 2003، سێمانی.

- ڕەشید، سەڵاح، (2020)، شەڕی ناوخۆی کورد بۆچی سەری هەڵدا؟ چۆن گەشەی کرد، سەرئەنجام، سلێمانی.

- ـــــــــــــــــ، (2022)، بروسکەنامە: نامە وبروسکەى نێوان مام جەلال، مەسعود بارزانی ونەوشیروان مستەفا 1990 - 2009، سلێمانی.

- صالح، هەلکەفت عەبدولواحد، 2023)، پێشهاتێن سیاسی ل کوردستانا عیراقێ 5 ێ ئادار 1991 - 1 ێ گولانا 1994 ڤەکۆلینەکا دیرۆکی سیاسی، دهۆک.

- گەوهەری، حاميد، (1992)، راپورت دەربارەی هەلبژاردن وپەرلەمانی کوردستان، ستوکهولم.

- يوسف، خەلات موسا، (2012)، پارت ورەوتێن ئیسلاما سیاسی ل هەرێما کوردستانێ - عیراق 5 ی ئادار 1991 - 9 ی نیسان 2003 ڤەکۆلینەکا مێژوویی سیاسییە، سەنتەرێ ڤەکۆلینێن زانستی وخواندنێن کوردی، زانکۆیا دهۆک.

باللغة العربية:-

- أولسن، روبرت، (2001)، المسألة الكُردية في العلاقات التركية - الإيرانية، ترجمة وتقديم: د. محمد احسان، أربيل.

- بينغيو، أوفرا، (2014)، كُرد العراق بناء دولة داخل دولة، ترجمة: عبدالرزاق عبدالله بوتاني، بيروت.

- خاروداكي، ماريانا، (2013)، الكُرد والسياسة الخارجية الأمريكية العلاقات الدولية في الشرق الأوسط منذ 1945، ترجمة: خليل الجيوسي، بيروت.

- ــــــــــــــ، (2022)، إيران وتركيا التدخل الدولي والإقليمي في الشرق الأوسط، ترجمة: عوف عبدالرحمن عبدالله وعبدالرزاق بوتاني، بيروت.

- خدام، عبدالحليم، (2010)، التحالف السوري الإيراني والمنطقة، القاهرة.

- الخرسان، صلاح، (2001)، التيارات السياسية في كُردستان العراق قراءة في ملفات الحركات والأحزاب الكُردية في العراق 1940 - 2001، بيروت.

- راضي، أسامة أحمد، (2012)، السياسة الخارجية الإيرانية المعاصرة تجاه المشكلة الكُردية، القاهرة.

- غينتر، مايكل إم، (2012)، كورد العراق آلام وآمال، ترجمة: عبدالسلام محمد رؤوف النقشبندي، أربيل.

- مجيد، كمال، (1997)، النفط والأكراد دراسة في العلاقات العراقية - الإيرانية - الكويتية، لندن.

- مكدول، ديفيد، (2004)، تاريخ الأكراد الحديث، ترجمة: راج آل محمد، بيروت.

باللغة الفارسية:-

- پناه، جعفر حق، (1387)، کردها وسیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران، مؤسسه فرهنگی مطالعات وتحقیقات بین الملل ابرار معاصر تهران، تهران.

ثانياً: المذكرات الشخصية:-

باللغة الكُردية:-

- چاوڕەش، مستەفا، (2014)، یادەوەرییەکان، چاپی سێیەم، سلێمانی.

- حەمە سەعید، حەمەی، (2020)، دنگی خاک - بیرەوەری 1991 - 2000، بەرگی دووەم، سلێمانی.

- سەعیدی، بەهمەنی، (2010)، پێنج سال لە گەل عەبدوللا موهتەدی سکرتێری کۆمەڵەی شۆرەشگێری زەحمەتکێشانی کوردستانی ئێران.

- مەحمود، محەمەد حاجی، (2009)، رۆژ ژمێری پێشمەرگەیەک 1996 - 1992، بەرگی چوارەم، سلێمانی.

- مستەفا، نەوشیروان، (بێی سالی چاپ)، خەون یان مۆتەکە: یادداشتی ڕۆژانەى شەڕی ناوخۆ هەڵگیرسانی وهەوڵەکانی کوژاندنەوە ئایاری 1994 - ئەیلولی 1998، سلێمانی.

باللغة العربية:-

- رشيد، صلاح، (2018)، حوار العمر: مذكرات جلال طالباني: رحلة ستون عاماً من جبال كُردستان إلى قصر السلام، ترجمة: شيرزاد شيخاني، بيروت.

ثالثاً: الرسائل والأطاريح الجامعية:-

باللغة الكُردية:-

- عبدالله، دلدار ابراهیم، (2024)، سیاسەتا ئیرانێ بەرامبەر پێشڤەچوونێن سیاسی ل هەرێما کوردستانێ - عیراق 1992 - 2003، تێزا دکتورایێ، کولیژا زانستێن مرۆڤایەتی، زانکۆیا دهۆک.

- عبدالله، هیهات زعیم، (2022)، دانوستاندنێن ئاشتیانە ژبو راوەستاندنا شەرێ نافخۆیی ل هەرێما کوردستانی - عیراق، ناما ماستەرێ، کولیژا زانستێن مرۆڤایەتی، زانکۆیا دهۆک.

- مصطفى، زوزان ناصر، (2024)، پێشهاتێن سیاسی ل کوردستانێ - عێراق (1 ی گولانا 1994 - 9 ى نیسانا 2003)، تێزا دکتورایێ، کولیژا زانستێن مرۆڤایەتی، زانکۆیا دهۆک.

باللغة الفارسية:-

-هاديان، جناب آقای دکتر حمید پ.، (1392)، بررسی سیاست خارجی آمریکا در اقلیم کردستان عراق وتأثير آن بر امنیت ملی جمهوری اسلامی ایران، پایان نامە برای دریافت درجە کارشناسی ارشد، رشته اندیشە سیاسی، دانشگاە آزاد اسلامی واحد تهران مرکز، داود خمسە، سال تحصیلی تابستان.

باللغة الإنكليزية:-

- Hugh, Brigitte E., (2020), Perpetuating Peace: Context Versus Contents of the Power-Sharing Agreements Between the KDP and PUK of the Kurdistan Region of Iraq in 1992 and 1998, Master of Science in Political Science, Utah State University.

رابعاً: المقالات والبحوث:-

باللغة الكُردية:-

- جاف، ئەرکان ئەحمەد، (2018)، "هۆکار وبنەما کاریگەر وبەهێزەکانی نفوزی ئێران ودەستوەردانەکانی لە باشوری کوردستان"، زنجیرە بلاوکراوەکانی ناوەندی کوردستان بۆ توێژینەوە لە ململانێ وقەیرانەکان، ژمارە (33)، سلێمانی، ئایاری.

- عبدالله، دلدار ابراهیم ومیرخان، هوزان سلیمان، (2022)، "هەلویستێ حکومەتا ئیرانێ ژ دامەزراندنا حکومەتا هەرێما کوردستانێ (1992)"، گوڤارا زانکۆیا دهۆک (زانستێن مرۆڤایەتی وکومەلناسی)، پەربەندا (26)، ژمارە (2).

باللغة العربية:-

- عبود، وسن سعيد (الدكتور)، والعلوي، نبيل، (2018)،"الصراع المسلح بين الحزبين الديمقراطي الكُردستاني والاتحاد الوطني الكُردستاني ]1994 - 1998[ والموقف الدولي منه"، مجلة كلية الآداب، جامعة بغداد، العدد (24)، حزيران.

باللغة الفارسية:-

- پور، سعيد محمد، (1383)، "تأثير عملیتهای نا منظم قرارگاه رمضان در جنگی تحمیلى"، فصلنامه سیاست دفاعی، سال دوازدەهم، شمارە (47)، تهران.

- سلامی، محمد، (1390)، "تعارضات ومنابع تنش در مناسبات ايران وعراق پس از صدام"، فصلنامه مطالعات خاورميانه، سال هجدههم، شماره (1)، تهران.

باللغة الإنكليزية:-

-Arif, Beston Husen and Mokhtar, Tunku Mohar , (2020),"The Kurdish Civil War (1994 - 1998) and its Consequences for the Governing System in the Kurdistan Region of Iraq", Asian Affairs Journal, Vol. (53), Issue (3), Jun.

-Salih, Dana Ali and Hama, Hawre Hasan , (2021),"The Kurdish Civil War and Peaca Negotiations, 1994 - 1998", Journal Asian and African Studies, Vol. (58), Issue (3), December .

-Gunter, Michael M. , (1996),"The KDP - PUK Conflict in Northern Iraq", Middle East Journal, Vol. (50), No. (2), Spring.

-Waisy, Karwan Salih , (2015),"The Roots of the Iraqi Kurdish Internal Rivalries, Conflicts and Process 1964 - 2000", American International Journal of Research in Humanities, Arts and Social Sciences, Vol. (10), No. (3), March - May.

خامساً: وكالة الأنباء الإيرانية (خبر گزاری جمهور اسلامی – مرکز اسناد وتبلیغات جنگک):-

- راديو بی بی سی، "گفتار بی بی سی بر گزاری انتخابات در کردستان عراق"، شمارە (081309)، 29/2/1371.

- خبر گزاری فرانسە، "کردهای عراقی، ایران رابە عملیات تلاقی جویانە تهدید کردند"، مرکز اسناد تبلیغات جنگک، شمارە (076281)، 5/3/1372.

- خبر گزاری جمهوری اسلامی،"حرکت اسلامی کردستان عراق خواستار انتقال مجروحان بە ایران شد"، مركز اسناد تبليغات جنگك، شماره (083363)، 21/1/1376.

- خبر گزاری جمهوری اسلامی،"اتحادیە میهنی: دو وەزارتخانە کابینە دولت خود خواندە این حزب بە حرکت اسلامی واگذارشد"، مركز اسناد تبليغات جنگك، شماره (083420)، 14/5/1376.

سادساً: الصحف:-

باللغة الكُردية:-

- روژنامەی برایەتی، ژمارە (2608)، 18/6/1998.

- رۆژنامەی کوردستانی نۆێ، ژمارە (1121)، 24/10/1995.

- روژنامەی کوردستانی نوێ، ژمارە (1558)، 17/2/1998.

- روژنامەی کوردستانی نوێ، ژمارە (1666)، 2/8/1998.

باللغة العربية:-

- جريدة الحياة، العدد (12287)، 17/10/1998.

باللغة الفارسية:-

- روزنامه ايران تايمز، شمارە (003440)، 1/3/1371.

##submission.downloads##

بڵاو کرایەوە

2026-04-15

چۆنییەتی بەکارهێنانی سەرچاوە

ژمارە

بەش

توێژینەوە ڕەسەنەكان