كاریگه‌ری زیادبوونی  نیشینگه‌ی مرۆیی له‌سه‌ر كەمبوونی زه‌وی كشتوكاڵی  قه‌زای شاره‌زوور وه‌ك نموونه‌

Sarkawt Hamakhursheed Ahmed; Huda Sabah Najmadin; Narmin Abdullah Muhammad

doi:10.21271/zjhs.29.Con2.9

توێژەران

Sarkawt Hamakhursheed Ahmed Department of Geography. College of Education. Garmian University. Kalar. Kurdistan Region. Iraq
Huda Sabah Najmadin Department of Tourism Foundations Administration. Erbil Technical Administrative Institute. Erbil polytechnic University. Erbil. Kurdistan Region. Iraq
Narmin Abdullah Muhammad Department of Social. College of Basic Education. Garmian University. Kalar. Kurdistan Region. Iraq

##semicolon##

https://doi.org/10.21271/zjhs.29.Con2.9

##semicolon##

بەکارهێنانی زەوی و پۆلێنکردنی##common.commaListSeparator## شیکردنەوەی گۆڕانی##common.commaListSeparator## ڕووبەری،سیستەمی زانیاری##common.commaListSeparator## جوگرافیا،هەستکردن لەدوورەوە،##common.commaListSeparator## كەمبوونەوەی زەوی كشتوكاڵی.

پوختە

نیشينگەى مرۆيى مەبەست لەو كۆمەڵە بيناو خانووانەن كە دانيشتوانيان تێدا نيشتەجێيە لەهەر ناوچەيەك، ئەم نیشينگانەيش بەگوێرەى قەبارەيان جياوازن، كە دەكرێت گوندێكى بچووك يان گوندێكى گەورە بن تا دەگاتە شارێكى بچووك ياخود شارێكى زۆر گەورە (زەبەلاح), کاریگەری نیشینگەکان له‌سه‌ر زه‌وی كشتوكاڵی بە یەکێک لە کێشە و گرفتەکان دادەنرێت، چونکە کاریگەری ڕاستەوخۆی لەسەر زه‌وی كشتووكاڵی دەبێت، هەروەها گرفتی سەرەکی توێژینەوە ئەوەیە کە زیادبوونی نشینگەیی مرۆیی هۆکاری سەرەکییە بۆ كه‌م بوونه‌وه‌ی زه‌وی كشتوكاڵی لە ناوچەی لێکۆڵینەوەکە، لەگەڵ ئەوەشدا ئامانجی ئەم توێژینەوەیە دەرخستنی شێوازەکانی فراوانبوونی ئەم قەزایەیە, وە دیاریکردن و ناساندنی ناوچەی لێکۆڵینەوەیەکە بۆ زانینی دەستنیشان کردنی فراوانبوونی قەزای شارەزوورە وە کاریگەری لەسەر زه‌وی كشتوكاڵی لەماوەی نێوان ٢٠٠٠-٢٠٢٣، بۆ چەندین نەخشە و خشتە سوودمان لە پرۆگرامی سیستەمی زانیاری جوگرافیا و هەستکردن لەدوورەوە وەرگرتووە بۆ ئامادەکردنی نەخشەکان، پلانی لێکۆڵینەوەکە بریتییە لە پێشەکی و ناساندنی ناوچەی لیکۆڵینەوە و زیادبوونی سروشتی دانیشتوان له‌ ناوچه‌ی لێكۆڵینه‌وه‌ شێوازەکانی فراوانبوونی نیشینگه‌ی شار ، له‌ کۆتایدا گەیشتووین بەو ئەنجامەی کە ڕووبەری ناوچەی نیشتەجێبوون لەقەزاکە (لە ناوچەی لێکۆڵینەوەکە )لە ئەنجامدا دەرکەوتووە ڕووبەری ناوچەی نیشتەجێبوون ڕووبەرەکەی (٣٠٨ هێکتار) بوو، بەرێژەی ٪ ٠.٩ بۆ ساڵی ٢٠٠٠، بەڵام ڕووبەری ناوچەی نیشتەجێبوون زیادی کردووە و گەیشتووەتە (١٠٣٦.٧ هێکتار) کە دەکاتە (٣.٠ ٪)ی کۆی ڕووبەرەکە. بۆ لایەنە پەیوەندیدارەکان پێویستە ڕێگری لەفراوانبوونی ئاسۆیی بگیرێت، فراوانبوونی ستوونی شوێنی بگرێتەوە. چونکە فراوانبوونی نیشینگه‌ی شار بەشێوەی ئاسۆیی لەسەر حسابی زەوی کشتوکاڵی فراوان دەبێت و ئەمەش کاریگەری خراپی دەبیت.

سەرچاوەکان

یەکەم:سەرچاوە کوردیەکان

- أحمد، بنار عبدالوهاب، (٢٠١٥)، هه‌ڕه‌مه‌كی نیشته‌جێبوون له‌شاری كه‌لار، فاكه‌ڵتی زانسته‌ مرۆڤایه‌تیه‌كان و وه‌رزش، زانكۆی گه‌رمیان، نامه‌ی ماسته‌ر(بڵاوكراوه‌)

- تالب , جەزا توفیق (١٩٩١)، بایەخی چیوپۆلەتیکی دانیشتوانی هه ریمی کوردستانی عراق ،لەبڵاوكراوەكانی سەنتەری لێكۆڵینەوەی ستراتیجی كوردستان،چاپخانەی دلێر،چاپی یەكەم ،سلێمانی.

- ڕەحمان,ئەفین علی, (٢٠١٥)، نواندنی کارتوگرافی گورانکاری به کارهیێانی زەوی کشتوکالی له قه زاى سوران له نيوان سالاني

- ( ٢٠٠٤ ) و ( ٢٠١٢ ) زانكۆی سەلاحەدین ، نامه‌ی ماسته‌ر(بڵاوكراوه‌).

- -عبداللە ,خەبات ،(٢٠٠٥)، بنەماتیۆریەکانی عەسکەری باشووری کوردستان،چاپی دووەم،چاپخانەی ڕوون.

- کریم, محمد مهدی, (٢٠١٦)، دابەشبوونی شوێنی نشینگە مرۆییەکانی ئیدارەی گەرمیان, کۆلیژی ئاداب خانەقین ، زانكۆی گه‌رمیان، نامه‌ی ماسته‌ر(بڵاوكراوه‌).

- محموود,نەجمەدین قادر و سەلاحەدین حەسەن، (٢٠٠٧)،لێکۆڵینەوەی جۆگرافی گەشەکردنی قەزای شارەزوور،توێژینەوەی دەرچووی زانکۆی سلێمانی.

- مه حموود ,ئاوێستا خالید (٢٠٠٤)ئەتلەسی ,هەوار تاهیر کەریم, ئەتلەسی پارێزگای سلێمانی ،چاپخانەی حەمدی ،شارەوانی سلێمانی.

دووەم:سەرچاوە عەرەبیەکان:

- أبوعياته، فتحى محمد (١٩٨٤) ، السكان والعمران الحضري ( بحوث تطبيقية في بعض الاقطار العربية)، دار النهضة العربية للطباعة والنشر، بيروت، لبنان.

- العبادی، انعام سمير محى(٢٠٠٢),دراسه فى جغرافيه السكان ،۱۹۹۷-۱۹۷۷ رساله ماجستر كليه التربيه جامعه بغداد.

- الحديثي ,طه حفاري (٢٠٠٠)،جغرافيه السكان ،دار الكتب للطباعە النشر ،موصل، طبعە ثانیە.

- الشمري، مسلم كاظم حميد (٢٠٠٦)، التحليل المكاني للتوسع والامتداد الحضري للمراكز الحضرية الرئيسية في محافظة ديالي، أطروحة دكتوراه ( غير منشوره) كلية تربية جامعة بغداد، بغداد.

- صالح، أياد جميل أحمد,(٢٠٠٩) اتجاهات التطور العمراني في مدينة طوباس ( دراسة مورفولوجية المدينة). رسالة ماجستير ( غير منشورة)، كلية الدراسات العليا، جامعة النجاح الوطنية، نابلس.

- عطال، مسعودة (٢٠٠٩) ، النمو الحضري وعلاقته بمشكلة البيئة الحضرية دراسة ميدانية بحى طريق حملة بمدينة باتنة)، رسالة ماجستير ( غير منشورة)، كلية العلوم الاجتماعية والعلوم الاسلامية جامعة الحاج لخضر باتنة.

- محمد ، خليل أسماعيل (٢٠٠٢),قضاء خانقين (دراسه فى الجغرافيه السكان)،منشورات مركز كردستان للدراسات الاستراتیجیە ،سلیمانیة.

- مصيلحي ,فتحي محمد (١٩٩٤)، الجغرافيا البشرية (بين نظرية المعرفة وعلم المنهج الجغرافي)، ط 2، مطبعة جامعة المنوفية، عام .

چاوپێکەوتنەکان:

-چاوپێکەوتن لە گەڵ بەڕێز مەریوان فایەق،بەرێوبەری پیشووی روشنبیرو هونەری شارەزوور،لەبەرواری (٢٠٢٣،١،٢٣).

-چاوپێکەوتن لەگەل بەریز،ئومید احمد حمە،بەرپرسی کشتوکاڵی ناحیەی بیارە،بەروار(٢٠٢٣،١١،٥)

فەرمانگە حکومییەکان:

حكومەتی هەرێمی كوردستان،وەزارەتی تەندروستی،بەرێوبەرایەتی گشتی تەندروستی شارەزوور،نەخۆشخانەی شەهید رە ئوف بەگ،تۆماری لەدایكبوون و مردن(2000-2022)داتای بڵاونەكراوە.

وەزارەتی پلاندانانی هەرێم, بەڕێوبەرایەتی ئاماری سلێمانی ٢٠٢٣.