التحلیل الجغرافی للموازنه‌ المائیه فی سهل شهرزور

Aso Swar Namiq; Hozan Sadiq Mawoold

doi:10.21271/zjhs.29.5.4

توێژەران

Aso Swar Namiq Department of Geography, College of Art, Salahaddin University- Erbil, Kurdistan Region, Iraq
Hozan Sadiq Mawoold Department of Geography, College of Art, Salahaddin University- Erbil, Kurdistan Region, Iraq

##semicolon##

https://doi.org/10.21271/zjhs.29.5.4

پوختە

ئاسو سوار نامق/ به‌شی جوگرافیا/ كۆلێژی ئاداب/ زانكۆی سه‌لاحه‌دین/ اربیل/ هه‌رێمی كوردستانی عێراق.

[email protected]

هۆزان صادق مولود به‌شی جوگرافیا/ كۆلێژی ئاداب/ زانكۆی سه‌لاحه‌دین/ اربیل/ هه‌رێمی كوردستانی عێراق.

[email protected]

پوختە:

ئامانج لەم توێژینەوەیە بریتیە لە دیاریکردنی هاوسەنگی ئاویی لە ناوچەی شارەزوور ئەمەش لە پێناو دیاریکردنی ئاستەکانی سەرڕێژی و کورتهێنانی ئاوی و دیاریکردنی باشترین سراتیژییەکانی سوود وەرگرتن لە ماوەکانی سەرڕێژی ئاویی لە کەرتی کشتوکاڵ دا. پێشبینی دەکرێت توێژینەوەکە بەشداریەکی کارا بکات لە باشترکردنی بەکارهێنانی دەرامەتی ئاویی لە پەرەپێدانی کشتوکاڵ لە ناوچەکەدا. بۆ هەژمارکردنی هاوسەنگی ئاویی بە پشتبەستن بە داتای ئاووهەوایی سێ وێستگە لە ماوەی ساڵەکانی (2008-2023) هاوکێشەکانی ( بنمان و ثورنثويت – خروفه‌) پڕاکتیزەکراوە. ئەنجامەکانی توێژینەوەکە ئاماژە دەکات بە بوونی دوو ماوە لە دابەشکردنی هاوسەنگی ئاویی. بەپێی ئەنجامەکانی هاوکێشەی (بنمان-‌مونتث) ماوەکانی زیاده‌ی ئاویی لە نێوانی مانگەکانی تشرینی دووەم تا ئازار درێژ دەبێتەوە و تیایدا سەرجەمی زیاده‌ی ئاویی ساڵانە دەگاتە (356.4) ملم, (329.5) ملم, (315.7) ملم, (333.8) ملم لە وێستگە ئاووهەواییەکانی سلێمانی, هەڵەبجە و دەربەندیخان و تێكرای بەدواییەکدا. بەپێی دەرهاویشتەکانی هاوکێشەی (ثورنثويت) ماوەکانی زیاده‌ی ئاویی بە هەژمارکردنی (PE) درێژدەبێتەوە لە نێوان مانگەکانی تشرینی دووەم تا کۆتایی مانگی نیسان و تیایدا سەرجەمی زيادةى ئاویی ساڵانە دەگاتە (485.47 - 454.0 - 432.9- 457.45) ملم لە وێستگە ئاووهەواییەکانی سلێمانی, هەڵەبجە و دەربەندیخان وتێكرای بەدواییەکدا. وه‌هه‌روه‌ها بەپێی دەرهاویشتەکانی هاوکێشەی (خروفه) ماوەکانی زیاده‌ی ئاویی بە هەژمارکردنی (PE) درێژدەبێتەوە لە نێوان مانگەکانی كانوونی یه‌كه‌م تا کۆتایی مانگی نیسان جگه‌ له‌ وێستگه‌ی سلێمانی نه‌بێت له‌تشرین دووه‌مه‌وه‌ و تیایدا سەرجەمی زیاده‌ی ئاویی ساڵانە دەگاتە( 336.5- 297.37- 265.0 – 295.0) ملم لە وێستگە ئاووهەواییەکانی سلێمانی, هەڵەبجە و دەربەندیخان وتێكرای بەدواییەکدا. سەبارەت بە ماوەکانی کوتهێنانی ئاویی بە پێی دەرهاویشتەکانی هاوکێشەی (بنمان-‌مونتث), ماوەی کورتهێنانی ئاویی لە نێوان مانگەکانی نیسان تا کۆتایی تشرینی یەکەم درێژدەبێتەوە و تیایدا سەرجەمی کورتهێنانی ساڵانە دەگاتە (660.9) ملم لە وێستگەی سلێمانی, (675.0) ملم لە وێستگەی هەڵەبجە, (707.6) ملم لە وێستگەی دەربەندیخان و (668.16) ملم تێکڕا. بە پێی دەرهاویشتەکانی هاوکێشەی (ثورنثويت), ماوەی کورتهێنانی ئاویی لە نێوان مانگەکانی نیسان تا کۆتایی تشرینی یەکەم درێژدەبێتەوە و تیایدا سەرجەمی کورتهێنانی ساڵانە دەگاتە (716.17 - 1016.4 - 1206.94 - 979.83) ملم لە وێستگە ئاووهەواییەکانی سلێمانی, هەڵەبجە و دەربەندیخان بەدواییەکدا. وه‌ هه‌روه‌ها بە پێی دەرهاویشتەکانی هاوکێشەی (خروفه), ماوەی کورتهێنانی ئاویی لە نێوان مانگەکانی نیسان تا کۆتایی تشرینی یەکەم درێژدەبێتەوە جگه‌ له‌ وێستگه‌ی سلێمانی له‌ تشرین دووه‌مه‌وه‌یه‌ و تیایدا سەرجەمی کورتهێنانی ساڵانە دەگاتە (716.17 - 1016.4 - 1206.94 - 979.83) ملم لە وێستگە ئاووهەواییەکانی سلێمانی, هەڵەبجە و دەربەندیخان وتێكڕا بەدواییەک.

وشە سەرتاییەكان: هاوسه‌نگی ئاویی – به‌هه‌ڵمبوونی ئاوده‌ردانی – شاراوه‌ - زیاده‌ی ئاویی – كورتهینانی ئاویی

سەرچاوەکان

- الجبوري، صباح توما. (1998). علم المياه و ادارة احواض الانهر. دار الكتب للطباعة والنشر، جامعة موصل.

- النبيوي، افراح كافي محمد. (2002). هيدرولوجية وهيدروكيميائية حوض حرير- كردستان العراق. رسالة ماجستير، كلية العلوم، جامعة صلاح الدين، أربيل.

- النقشبندي، أزاد محمدامين. (1997). الموازنة المائية المناخية لمحافظة أربيل. مجلة زانكو للعلوم الإنسانية المجلد (1)، العدد (1)، أربيل.

- عبدالرحيم، عزير تحسين. (2007). التباين المكاني لمياه الينابيع في محافظة السليمانية. أطروحة دكتوراه، كلية التربية، جامعة المستنصرية، بغداد.

- علي العنائزة. (1996). الموازنة المائية بناءَ على معدلات الأمطار وكميات التبخر/النتح في حوض وادي الكرك. مجلة مؤتة للبحوث والدراسات، جامعة مؤتة، الأردن، المجلد الحادي عشر والعدد الخامس.

- نامق، سوار نامق. (2016). الخصائص الهيدرولوجية لحوض حجران وامكانية استثمار مياهه. أطروحة دكتوراه، جامعة الموصل، كلية التربية.

- الحكومة اقليم كردستان، وزارة التخطيط، المديرية الاحصاء السليمانية، مركز التكنولوجية المعلومات قسم (GIS، 2020). بیانات غير منشور.

- الحكومة اقليم كردستان العراق، وزرارة الزراعة والموارد المائية، مديرية زراعة السليمانية، قسم الانواء الجوية. (2005-2023). بيانات المناخية للمدة. بيانات غير منشورة.

- Allen, R. G., Pereira, L, S., Raes, D., and Smith, M. (1998). Crop evapotranspiration- Guidelines for computing crop water requirements- FAO Irrigation and drainage paper 56. FAO, ROME 300 (9):D05109.

- J. Doorenbos and W. O. Pruitt. (op. cit), p. 18, 19, 26.

- 11-Kharrufa, N.S.(1985) Simplified Equation for Evaporation in A rid region, Beitrage Zur Hydro ogre.

- Monteith, J.L. (1965). Evaporation and environment. In: Fogg, G.E. (Ed.), The State and Movement of Water in Living Organisms, Symposium of the Society for Experimental Biology, Cambridge University Press, Cambridge.

- Wilson, E.M. (1987). Engineering Hydrology.3rd. Ed. Macmillan Education Ltd. London.