بۆردوومانی شاری هەڵەبجە لە ٢٦ی نیسانی ١٩٧٤

Rebaz Abdulkarem Qadir; Jawhar Azez Ahmed

doi:10.21271/zjhs.29.Con3.6

المؤلفون

Rebaz Abdulkarem Qadir Department of History, College of Humanity Sciences, Halabja University, Kurdistan Region of Iraq
Jawhar Azez Ahmed Department of History, College of Education, Koya University, Kurdistan Region, Iraq

DOI:

https://doi.org/10.21271/zjhs.29.Con3.6

الكلمات المفتاحية:

حلبجة، قصف، فريق الدفاع الوطني، ثورة أيلول، جنوب كردستان

الملخص

ملخص:

بعد إنتهاء وقف إطلاق النار والإتفاق بين الحكومة العراقية و القيادة الثورة في جنوب كردستان في نيسان ١٩٧٤، قام الحكومة العراقية بسحب مؤسساتها المدنية و قواتها العسكرية من بعض المناطق الحدودية والتي اعتبرها القيادة الكردية تلك المناطق محررة لقوات البيشمركة، لذلك انتقل عدد كبير من المواطنين من كافة مدن و قصبات الكردية إلى مناطق المحررة، واصبحت مدينة حلبجة إحدى هذه المناطق المحررة واتخذها القيادة الثورة قاعدة و ملجأ لعدد كبير من المدنيين و القوات الكردية، وبعد إستئناف القتال بدأت الحكومة العراقية بقصف المناطق المحررة لذا خصصت هذه الدراسة لمناقشة قصف حلبجة بتاريخ ٢٦ نيسان ١٩٧٤ محاولا مناقشة وضع المدينة قبل القصف، ثم مناقشة سبب القصف في وقته ومن ثم الأثار والأضرار الناجمة جراء القصف المدينة من قبل الحكومةً العراقية. واخيراً تم عرّض نتائج البحث.

المراجع

یەكەم: کتێبەكان:

أ- بە زمانی کوردی:

- ئەمین، نەوشیروان مستەفا (١٩٩٧) لە کەناری دانوبەوە بۆ خڕی ناوزەنگ دیوی ناوەوەی ڕووداوەکانی کوردستانی عێراق ١٩٧٥ - ١٩٧٨، بێ شوێنی چاپ.

- بارزانی، مەسعود (٢٠٠٤) بارزانی و بزافی ڕزگاریخوازی کورد شۆڕشی ئەیلوول ١٩٦١ – ١٩٧٥، بەرگی سێیەم، بەشی دووەم، چاپی یەکەم، هەولێر.

- جەلال، برایم (١٩٩٩) خوارووی کوردستان و شۆڕشی ئەیلوول بنیاتنان و هەڵتەکاندن ١٩٦١ -١٩٧٦، سوید.

- حەسەن، شەوکەت مەلا ئیسماعیل (بێ ساڵی چاپ) ڕۆژانێ لە مێژووی شۆڕشی ئەیلول ١٩٦١ - ١٩٧٥، بێ شوێنی چاپ، چاپی ئەلیکترۆنی هەواڵنامەی کتێب. http://www.hewalname.com/ku/?p=7325

- شنروێ، ئازاد ساڵح (٢٠٢٣) هەڵەبجە و موزیک بیرەوەری و یاد، چاپی یەکەم، هەولێر.

- قەرەداغی، محەمەد مستەفا (٢٠١٧) کورد لە بەڵگەنامە نهێنییەکانی بەریتانیادا (١٩٦٦_١٩٧٩)، بەرگی دووەم، چاپی یەکەم، سلێمانی.

- عەبدوڵڵا، فەرەیدوون عەبدولڕەحیم (٢٠٠٨) بارودۆخی سیاسی کوردستان – عێراق ١١ی مارتی ١٩٧٠ - ١١ی مارتی ١٩٧٤ توێژینەوەیەکی مێژوویی سیاسییە، چاپی یەکەم، هەولێر.

- حاجی عنایەت، عومەر (٢٠١٩) من و شارەکەم، بەشی یەکەم، چاپی یەکەم، چاپخانەى کارۆ، سلێمانی.

- کۆچێرا، کرێس (٢٠٠٤) کورد لە سەدەی نۆزدە و بیستدا، و: حەمە کەریم عارف، چاپی دووەم، سلێمانی.

- مەلا ساڵح، حەکیم (٢٠٠٤) هەڵەبجە لە ئامێزی مێژوودا، بەرگی یەکەم، چاپی یەکەم.

- مەلا، ڕەفعەتی (٢٠٠٨) ڕۆژە تەماوییەکان، سلێمانی.

- هەڵەبجەیی، حەمەی فەرەج (٢٠١٥) لە شنروێ وە بۆ ستۆکهۆڵم چەند لاپەرەیەک لە بیرەوەرییەکانم لە شۆڕشی کورد دا، چاپی سێیەم، چاپخانەى کارۆ، بێ شوێنی چاپ.

ب- بە زمانی عەرەبی:

- قادر، جبار (دكتور)، جامباز، طارق (محامی) (۲۰۲۳)، قرارت مجلس قیادة الثورة المنحل الخاصة بالكورد و كوردستان، اربیل.

دووەم: گۆڤار و ڕۆژنامەكان:

أ- گۆڤارەكان:

- ئەحمەد، مەحمود کەریم (٢٠٠٥) هەڵەبجە شانۆی کارەسات، )گۆڤار( هەشتا و هەشت، ژمارە (٢) هاوینی ساڵی یەکەم.

- گۆڤار، ستاف (٢٠١٣) پێشمەرگە و کادێری دێرینی پارتی چیرۆکی بۆردوومانی ٢٦ /٤/ ١٩٧٤ دەگێڕێتەوە، - - دۆسیەی هەڵەبجە (گۆڤار) پێگەیەکە بۆ بە دۆکیۆمێنت کردنی کارەساتەکانی هەڵەبجە و دەوروبەری، ژمارە (١)، ٢٦/٤/٢٠١٣.

- خەلیل، ماجد (٢٠١٣ ) کارەساتەکانی حەفتا و چوار لە هەڵەبجە و قەلادزێ دا هۆیەکی ڕاوەستانی جەنگ بوو لە ١٩٧٥ دا، دۆسیەی هەڵەبجە (گۆڤار) پێگەیەکە بۆ بە دۆکیۆمێنت کردنی کارەساتەکانی هەڵەبجە و دەوروبەری، ژمارە (١)، ٢٦ / ٤ /٢٠١٣.

- خەسرەو، سەرخێڵ (٢٠١٣) هۆشیار کەریم ئەفراسیاب بەگ چیرۆکی شەهیدبوونی هاوسەنگەرێکی لە کارەساتەکەدا دەگێڕێتەوە، دۆسیەی هەڵەبجە (گۆڤار) پێگەیەکە بۆ بە دۆکیۆمێنت کردنی کارەساتەکانی هەڵەبجە و دەوروبەری، ژمارە (١)، ٢٦/٤/٢٠١٣.

- شادی، عەبدولقادر - أ (٢٠١٣) دۆسیەی هەڵەبجە (گۆڤار) پێگەیەکە بۆ بە دۆکیۆمێنت کردنی کارەساتەکانی هەڵەبجە و دەوروبەری، ژمارە (١)، ٢٦/٤/٢٠١٣.

- شادی، عەبدولقادر- ب (٢٠١٣) زۆربەی لاشەکان پارچە پارجە ببوون، دۆسیەی هەڵەبجە (گۆڤار) پێگەیەکە بۆ بە دۆکیۆمێنت کردنی کارەساتەکانی هەڵەبجە و دەوروبەری، ژمارە (١)، ٢٦/٤/٢٠١٣.

- شادی، عەبدولقادر - ج (٢٠١٣) ناوی هەندێک لە قوربانییەکانی بۆردوومانی ٢٦ / ٤ /١٩٧٤ ی هەڵەبجە، دۆسیەی هەڵەبجە (گۆڤار) پێگەیەکە بۆ بە دۆکیۆمێنت کردنی کارەساتەکانی هەڵەبجە و دەوروبەری، ژمارە (١)، ٢٦/٤/٢٠١٣.

- فایەق، بێستوون (٢٠١٣) کارەساتی ٢٦/٤/١٩٧٤ و هەڵوێستی لاوان و قوتابیانی هەڵەبجە، دۆسیەی هەڵەبجە (گۆڤار) پێگەیەکە بۆ بە دۆکیۆمێنت کردنی کارەساتەکانی هەڵەبجە و دەوروبەری، ژمارە (١)، ٢٦/٤/٢٠١٣.

ب- ڕۆژنامەكان:

- هەورامانی، ئیبراهیم (٢٠٠٤) ٢٦/ ٤/ ١٩٧٤ یادگارییەک بۆ قوربانیانی هەڵەبجە، ڕۆژنامەی کوردستانی نوێ، ژمارە (٣٣٥١)، ٢٤/ ٤/ ٢٠٠٤

- محەمەد، نەجم (٢٠٠١) پانۆرامای شاڵاوی وێرانکاری و داگیرکاری بۆ سەر هەڵەبجە لە مێژووی کۆن و نوێدا، ڕۆژنامەی کوردستانی نوێ، ژمارە (٢٤٠١)، ١٤/٣/٢٠٠١.

- چاوپێکەوتنەكان:

- حاجی عینایەت، عومەر، (ئەندازیار)، ٣ی ئازاری ٢٠٢٤، سێمانی، ناوبراو ساڵی ١٩٥٣ لە شاری هەڵەبجە لەدایک بووە، ساڵانی ١٩٧٤ – ١٩٧٥ بەشداری شۆڕشی ئەیلوولی کردووە و یەکێک بووە لە ئەندامانی تیمی میللی شارەکە ساڵی ١٩٧٤،، ساڵی ١٩٧٦ بڕوانامەی بەکالۆریۆسی لە بەشی ئەندازیاری شارستانیدا لە زانکۆی سلێمانی بەدەستهێناوە، ساڵی ١٩٨١- ١٩٨٥ بەڕێوەبەری شارەوانی هەڵەبجە بووە، ساڵی ١٩٨٨- ١٩٨٩ بەهۆی کیمیابارانی شاری هەڵەبجەوە چوەتە ئێران ، چەندین پۆستی گرنگی لە حکومەتدا وەرگرتوە ، ساڵانی ٢٠١٣- ٢٠١٩ ئەندامی پەڕلەمانی کوردستان بووە و لە سەر لیستی گۆڕان و لە ئێستاشدا لە شاری سلێمانی نیشتەجێیە.

- عەزیز، ساڵح ئەمین (دکتۆر)، ٦ی نیسانی ٢٠٢٤، هەڵەبجە، ساڵی ١٩٥٦ لە شاری هەڵەبجە لەدایک بووە، ناوبراو دانیشتوی شاری هەڵەبجە بووە و ساڵی ١٩٧٤ لە پۆلی سێیەمی ناوەندی بووە ، لە زانکۆی بەغداد کۆلیژی ئاداب بەشی بەراوردی ئاینەکانی تەواو کردووە، ساڵی ٢٠٠٣ لە بەشی مێژوو لە زانکۆی مەرقەب لە وڵاتی لیبیا بڕوانامەی ماستەری بەدەست هێناوە، پاشان لە ساڵی ٢٠٠٧دا لە زانکۆی تەرابلس دکتۆرای لە بەشی مێژوودا بەدەستهێناوە، لە ئێستادا پرۆفیسۆری یاریدەدەرە لە بەشی مێژوو لە زانکۆی هەڵەبجە.

- محەمەد، مستەفا ڕەشید (هاوڵاتی)، ٢٩ی شوباتی ٢٠٢٤، هەڵەبجە، ناوبراو ساڵی ١٩٤٩ لە شاری هەڵەبجە لەدایک بووە، لە ساڵی ١٩٧٤دا لە شاری هەڵەبجەدا بووە، بەشی پەرستاری تەواو کردووە، لە ئێستادا خانەنشینە و لە شاری هەڵەبجە نیشتەجێیە.

- میرزا - أ، ئیبرایم ئەنوەر (ئەندازیاری کشتوکاڵی)، ٣ی ئازاری ٢٠٢٤، سێمانی ، ناوبراو ساڵی ١٩٥٤ لە شاری هەڵەبجە لەدایک بووە، ، ساڵی ١٩٧٤ قوتابی بووە و ئەندامی تیمی بەرگری میللی بووە، کۆلێجی کشتوکاڵی لە شاری سلێمانی تەواو کردووە، لە ئێستادا خانەنشینە و لە شاری سلێمانی نیشتەجێیە.

- میرزا - ب، کۆچەر ئەنوەر (مامۆستا)، هەڵەبجە، ١٠ی شوباتی ٢٠٢٤، ناوبراو لە ساڵی ١٩٦٦ لە شاری هەڵەبجە لەدایک بووە، دەرچووی خانەی پێگەیاندنی مامۆستایانی ساڵی ١٩٨٤-١٩٨٥ لەساڵی ٢٢ی شوباتی ١٩٩٢ دامەزراوە، لەئێستادا مامۆستا لە پەروەردەی شاری هەڵەبجە.