The Challenges of Citizen Participation in the Kurdistan Parliament Elections-Iraq

Authors

  • Hazha Kosrat Majeed Department of Political Systems and Public Policy, College of Political Science, Salahaddin University-Erbil Kurdistan Region, Iraq
  • Barzan Jawhar Sadeq Department of Political Systems and Public Policy, College of Political Science, Salahaddin University-Erbil Kurdistan Region, Iraq

DOI:

https://doi.org/10.21271/zjhs.30.SpB.9

Keywords:

Participation, Elections, Kurdistan Region, Challenges of Citizen Participation, Rentier Economy.

Abstract

Citizen participation is considered one of the crucial linkages for the development of political, economic, and social spheres in all countries, and it is also a fundamental prerequisite for the democratization process in these nations. Currently, the level of citizen participation in most countries worldwide, including democratic and industrialized nations, has declined. In the Kurdistan Region, citizen participation in parliamentary elections faces various challenges. Therefore, the significance of this study lies in its attempt to identify the main challenges contributing to the decrease in citizen participation in the Kurdistan Parliament elections - Iraq.

To clarify the importance of our topic and analyze the sections that the study aimed to address, we have identified several questions, such as: What are the most significant challenges hindering effective and widespread citizen participation in the Kurdistan Parliament elections - Iraq, and what are the impacts of these challenges? What effect do shortcomings in voter registration and the difficulty of accessing polling stations have on citizen participation in the Kurdistan Parliament elections? What role does a lack of trust in the political process and political parties play in reducing citizen participation in elections? To answer these questions, the study utilized "descriptive methods as well as system analysis" to gain a deeper understanding of the complex challenges affecting participation.

At the conclusion of the study, we identified the findings reached during our research, which include:

  1. Deep economic problems and various imbalances in the economic structure, accumulated over several decades, particularly the weakness of non-oil sectors in production, income generation, and labor absorption, are among the main factors that have consistently exposed the region's economy to the threat of major crises and problems. This has contributed to the decline in citizen participation rates in the Kurdistan Parliament elections.
  2. The lack of awareness regarding the fundamental principles of the democratic system, including the timely conduct of periodic elections every four years, poses another challenge to the decrease in citizen participation in the Kurdistan Parliament elections.
  3. Kurdish media and communication outlets have been unable to provide citizens with adequate information and knowledge regarding their duties and rights.

References

يه‌كه‌م/ سه‌رچاوه‌ كورديیه‌كان:

أ‌- ده‌ستوور و ياساكان و بەڵگەنامە فەرمییەکان

- پرۆژەی دەستووری هەرێمی کوردستان-عێراق.پەرلەمانی کوردستان-عێراق، ٢٠٠٩، ماددە (٢١).

- یاسای ژمارە (١٨) ی ساڵی ١٩٩٣ تایبەت بە یاسای کۆمەڵە و رێکخراوەکانی هەرێمی کوردستانی عێراق.

- یاسای ژمارە (١٥) ی ساڵی ٢٠٠١ یاسای رێکخراوە کوردستانییە غەیرە حکومییەکانی هەرێمی کوردستانی عێراق.

- یاسای ژمارە (١) ی ساڵی ٢٠١١ یاسای رێکخراوە ناحکومیەکان لە هەرێمی کوردستان-عێراقدا.

- ماددەی (٦) ساڵی ١٩٩٢ لە یاسای ئەنجومەنی نیشتمانیی کوردستانی عێراق ژمارە (١)

- ماددەی (٤) بڕگەی (٥) لە یاسای ژمارە (٤) ی ساڵی (٢٠١٤) یاسای کۆمسیۆنی باڵای سەربەخۆی هەڵبژاردن و ڕاپرسی.

- حکومەتی هەرێمی کوردستان وەزارەتی پلاندانان، ٢٠١٦. دەستەی ئاماری هەرێمی کوردستان، دۆخی هێزی کار لە هەرێمی کوردستان:ئەنجامەکانی ڕووپێوی کار و بێکاری،

- یاسای ژمارە (٥) ی ساڵی ٢٠١٥ یاسای پاراستنی مافی پێکهاتەکان لە کوردستان-عێراق.

ب‌- كتێبه‌كان

- برادۆستی، ئارام نجم الدین، ٢٠٢١. بەڕێوەچوونی پرۆسەی هەڵبژاردن بە کردەیی(هەڵبژاردنی خولی پێنجەمی پەڕلەمانی کوردستان ٣٠/٩/٢٠١٨-بەنمونە)، چ١، هەولێر. چاپخانەی زانکۆی سەلاحەددین.

- تەلعەت، رابەر، گەنج و بەشداری سیاسی٢٠٠٦ . چ١، هەولێر. دەزگای توێژینەوە و بڵاوکردنەوەی موکریانی.

- عەلی ،عادل. ٢٠١١، بەشداری سیاسی پێناسە، چەمک، گرفتەکان. سلێمانی، دەزگای چاپ و پەخشی حەمدی.

- عەلائەددین، دلاوەر عبدالعزیز، ٢٠١٣، نیشتمانسازی و سیستەمی فەرمانڕەوایەتی خۆماڵی لە هەرێمی کوردستان، هەولێر، چاپخانەی ئاراس.

- شەریف، رۆزە عەبدوڵڵا. ٢٠٠٨. ڕەهەندە کۆمەڵایەتییەکانی ناسەقامگیریی سیاسی لە هەرێمی کوردستان، چ١، هەولێر، دەزگای ئاراس.

- شەعبان، مەروان حاجی، ٢٠٢٥. میکانیزمە یاساییەکان بۆ قەڵاچۆکردنی گەندەڵی لە هەرێمی کوردستان. چ١، هەولێر. چاپخانەی شەهاب.

- شاوەیس، بڵند دلێر، گەندەڵی و ئایندەی هەرێمی کوردستان توێژینەوەیەکی یاسایی سیاسی، چ١، چاپخانەی کارۆ، سلێمانی، ٢٠٢٣.

- ئیبراهیم، عەبدولخاڵق، ٢٠١٤. میدیای کوردی لەسەردەمی ئاسمانە کراوەکاندا. چ١، هەولێر. چاپخانەی موکریان.

- رەئوف، محەمەد. ٢٠١٨. هەڵبژاردن لە کوردستان ١٩٩٢-٢٠١٤ توێژینەوەیەکی شیکاریی-بەراوردکارییە، چ٢، سلێمانی، چاپخانەی ناوەندی سارا.

- فەرەج، ڤیان مەجید.٢٠١٠. سیستەمەکانی هەڵبژاردن و پرەنسیپەکانی دەنگدان، چ٢.سلێمانی. چاپخانەی بینایی.

- بەرزنجی، سەرهەنگ، ٢٠٢٥، شرۆڤەی چەند پرسێکی دەستوری لە ژێر رۆشنایی بنچینە دەستورییەکان و بنەماکانی یاسای نێو دەوڵەتی، چ١، أربیل، هاتریک للطباعة والنشر و التوزیع،

- دامەزراوەی میدیایی درەو، ٢٠٢٤، کلیلی هەڵبژاردنەکان: پێگەی پارتە سیاسییەکانی کوردستان لە هەڵبژاردنە گشتیەکاندا ١٩٩٢-٢٠٢٤، چ٢، هەولێر.

ت‌- پەرتوکی وەرگێڕدراو:

- هۆتۆن، داڤید پاتریک. ٢٠١٨.سایکۆلۆجیای سیاسی-هەڵوێستەکان،تاکەکان و دۆخەکان، و: حەمەڕەشید، سلێمانی. چاپخانەی سەردەم.

ث‌- چاپته‌ر له‌كتێب

- خەلیل، هیوا مجید. ٢٠٢٣. کاریگەریی پەروەردە لەسەر گەشەسەندنی سیاسیی و سەقامگیریی لە عێراق، لە کتێبی ئاییندەی سەقامگیری لە عێراقێکی ناڕووندا، سەنتەری توێژینەوەی سیاسی و ستراتیژی زانکۆی سەلاحەددین، هەولێر، چاپخانەی زانکۆی سەلاحەددین.

- ئیڕوانی، موسڵح. ٢٠٢٠. کۆمەڵگەی لێکترازاو: هاوبەندیی کۆمەڵایەتی و سیاسەتی شوناس، لە کتێبی سیاسەت و کۆمەڵگە لە باشووری کوردستان، ئامادەکاران: وەڵزی، ئیحسان و ئیڕوانی، موسڵح. هەولێر. ئینستیتووتی سیاسەتی گشتی.

- ئەحمەد، جەلال، ٢٠٢٠د، پاشخانی کۆمەڵایەتی و بەشداری سیاسی لە هەرێمی کوردستان، لە کتێبی سیاسەت و کۆمەڵگە لە باشووری کوردستان، ئامادەکاران: ئیحسان وەڵزی و موسڵح ئیڕوانی، هەولێر، ئینستیتووتی سیاسەتی گشتی.

ج‌- نامه‌ و تێزه‌كان

- صادق، بارزان جوهر.٢٠٢٠أ. متمانەی سیاسی بە سیستەمی سیاسی هەرێمی کوردستان-عێراق، تێزی دکتۆرا (بڵاونەکراوە)، بەشی سیستەمە سیاسییەکان و سیاسەتی گشتی، کۆلێژی زانستە سیاسییەکان، زانکۆی سەلاحەددین،هەولێر.

- رسول، عبدالکریم خدر. ٢٠٢٢، ئاستەنگەکانی بەردەم ئەرکی پەلەمان لە هەرێمی کوردستان-عێراق (توێژینەوەیەکی مەیدانییە لە کۆمەڵناسی سیاسیدا)، ماستەرنامە (بڵاونەکراوە)، بەشی کۆمەڵناسی، کۆلێژی زانستە مرۆڤایەتییەکان، زانکۆی سلێمانی.

- ئەحمەد، موحەمەد ڕەحمان. ٢٠٢٢ ب، ئاڵنگارییەکانی گەشەپێدانی سیاسی لە هەرێمی کوردستان (لێکۆڵینەوەیەکی شیکاری ڕەخنەییە)، ماستەرنامە (بڵاونەکراوە)، بەشی زانستە سیاسییەکان، کۆلێژی زانستە سیاسییەکان، زانکۆی سەلاحەددین-هەولێر.

- عزیز، لەیلا ئەمیر عاس. ٢٠٠٦. رۆڵی نوێبوونەوە لە گۆڕانکاری کولتووری لاوان-توێژینەوەیەکی مەیدانییە لە شاری هەولێر، ماستەرنامە (بڵاونەکراوە)، کۆلێژی ئاداب، زانکۆی سەلاحەددین-هەولێر.

- سلطان، شیرزاد ئازاد. ٢٠١٠. کاریگەری هۆکارە کۆمەڵایەتییەکان لەسەر ڕەفتاری سیاسی "لێکۆڵینەوەیەکی مەیدانییە لە شاری هەولێر"، ماستەرنامە (بڵاونەکراوە)، بەشی کۆمەڵناسی، کۆلێژی ئاداب، زانکۆی سەلاحەددین-هەولێر.

- عبداللە، جلال احمد ٢٠١٠أ. ڕەهەندەکانی نامۆبوونی کۆمەڵایەتی و سیاسی گەنجان-توێژینەوەیەکی مەیدانییە لەبارەی نموونەیەک لە قوتابیانی زانکۆی سەلاحەددین-هەولێر، ماستەرنامە (بڵاونەکراوە)، بەشی کۆمەڵناسی-کۆلێژی ئاداب، زانکۆی سەلاحەددین-هەولێر.

- عبداللە، جلال ئەحمەد ب. ٢٠١٩. پەیوەندی پاشخانی کۆمەڵایەتی بە بەشداریی سیاسییەوە توێژینەوەیەکی مەیدانییە لە هەرێمی کوردستان، تێزی دکتۆراە (بڵاونەکراوە)، کۆلێژی ئاداب، زانکۆی سەلاحەددین-هەولێر.

- محمد، عدنان مجید، ٢٠١٦. شیکردنەوەی یەکەکانی پرۆگرامی پەروەردەی مەدەنی و پەیوەندی بە پێگەیاندنی سیاسی لە هەرێمی کوردستان-عێراق"قۆناغی بنەڕەتی خوێندن وەک نموونە" توێژینەوەیەکی شیکاری مەیدانییە، ماستەرنامە (بڵاونەکراوە)، کۆڵێژی زانستە سیاسیەکان، زانکۆی سەلاحەددین-هەولێر.

- فقی علی، پاکستان عبدالقادر. ٢٠٢٣أ. ڕۆڵ و کاریگەری ڕاگەیاندنی کوردی لە دروستکردنی بڕێاری سیاسی (هەرێمی کوردستان-عێراق لەنێوان ساڵانی ٢٠١٠-٢٠٢١)، ماستەرنامە (بڵاونەکراوە)، کۆلێژی زانستە سیاسییەکان، زانکۆی سەلاحەددین،٢٠٢٣.

- کەریم، ئەحمەد ڕەفیق ٢٠١٩أ.جوگرافیای هەڵبژاردنی پەرلەمانی هەرێمی کوردستان لێکۆڵینەوەیەک لە جوگرافیای ڕامیاریدا، تێزی دکتۆراە (بڵاونەکراوە)، بەشی جوگرافیا، کۆلێژی زانستە مرۆڤایەتییەکان، زانکۆی سلێمانی.

ح‌- توێژينه‌وه‌ى گۆڤاره‌ زانستيیه‌كان

- مصطفی، جلال حسن. ٢٠٢٠. هەڵبژاردنە پەرلەمانیەکانی هەرێمی کوردستان لە ٢٠١٨: نادادپەروەریی لە نوێنەرایەتیکردن و چۆنیەتی چارەسەر، گۆڤاری ئایندەناسی، سەنتەری لێکۆڵینەوەی ئایندەیی، بەرگی:٣، ژمارە:٥، سلێمانی.

- عیسی ، صالح عمر و قادر، پەروێز رحیم. ٢٠٢١. شیکردنەوەی پرسەکانی ئاسایشی کۆمەڵگەیی و ژینگەیی هەرێمی کوردستان-عێراق لەروانگەی قوتابخانەی کۆپنهاگن لە دوای ٢٠١٧، گۆڤاری قەڵای زانست، بەرگی ٦، ژمارە ٣، هەولێر.

- تالیب، جزا تۆفیق و کریم، احمد رفیق ٢٠١٩ ب، کاریگەری هۆکارە مرۆییەکان لەسەر پرۆسەی هەڵبژاردنە پەرلەمانییەکان لە هەرێمی کوردستاندا (١٩٩٢-٢٠١٣)، گۆڤاری زانکۆی گەرمیان، بەرگی ٦، ژمارە ١، سلێمانی،٢٠١٩.

- صادق، بارزان جوهر و فقی علی، پاکستان عبدالقادر٢٠٢٤ ب. رۆڵی ڕاگەیاندن لە دروستکردنی بڕیاری سیاسی (هەرێمی کوردستان-عێراق لە نێوان ساڵانی ٢٠١٠-٢٠٢١)، گۆڤاری زانکۆی هەڵەبجە، بەرگی ٩، ژمارە ٣.

- جەهەر، یاسین ئاشوور.٢٠١٩، قوڵبوونەوەی شوناسە لۆکاڵیەکان و کاریگەریان لەسەر بونیادنانەوەی عێراقی نوێ لە دوای ساڵی ٢٠٠٣، گۆڤاری زانکۆی گەرمیان، کەلار، پێنجەمین کۆنفرانسی زمان و زانستە مرۆڤایەتییەکان، ژمارەی تایبەت.

- قادر، کاروان عەلی. ٢٠٢١. کاریگەری سۆشیال میدیا لەسەر ڕەفتاری دەنگدەرانی هەرێمی کوردستان لە هەڵبژاردنە گشتیەکاندا (خوێندکارانی زانکۆکان بە نموونە)، گۆڤاری زانکۆی ڕاپەڕین، بەرگی ٨، ژمارە ٣.

- احمد، جهانگیر صدیق. ٢٠٢١، چاکسازی ئابوری لە هەرێمی کوردستان، پاساو و بەربەستەکان لە (٢٠٠٥-٢٠١٩)، گۆڤاری لێکۆڵینەوە سیاسی و ئەمنییەکان، بەرگی ٤، ژمارە ٨.

- گوڵپی، جیهانگیر سدیق، ٢٠٢٠، گرفتەکانی داهاتی گشتی لە هەرێمی کوردستان و رێگەکانی چارەسەرکردنیان، گۆڤاری ئایندەناسی، سەنتەری لێکۆڵینەوەی ئایندەیی، ژمارە ٢.

- احمد، جبار قادر. ٢٠٢٤. لاوان و بەشدارییان لە پرۆسەی سیاسیدا: توێژینەوەیەکی شیکاریی-مەیدانییە، گۆڤاری زانکۆی ڕاپەڕین، بەرگی ١١، ژمارە ٢، سلێمانی.

- محەمەد، کارزان. ٢٠٢١ستراتیژی بەڕێوەبردنی میدیا لە هەرێمی کوردستان شرۆڤە و سیناریۆ ئایندەییەکانی، گۆڤاری سەنتەری ئایندەناسی سەنتەری لێکۆڵینەوەی ئایندەیی، ژمارە (٥).

- حەیدەر، سەباح سوبحی. ٢٠١٨. رەفتار و بڕیاری دەنگدەرانی هەرێمی کوردستان لە نێوان تیۆر و واقیعدا (هەڵبژاردنەکانی پەرلەمانی کوردستان ٢٠١٨ وەک نموونە)، ناوەندی لێکۆلینەوەی ڕووداو، هەولێر.

- رۆژهەڵاتی، زریان و ئەوانی تر. ٢٠٢٣أ، گەنج و روانگەی سیاسی لە هەرێمی کوردستان. ناوەندی لێکۆڵینەوەی ڕووداو. هەولێر

- رۆژهەڵاتی، زریان و ئەوانی تر. ٢٠٢٣ب. ڕاپرسی هەڵبژاردن. ناوەندی لێکۆڵینەوەی ڕووداو.هەولێر.

- فەرەج، ئارام عەلی و ڕەئوف، مەریوان حەمە عەلی. ٢٠٢٣. ئەو هۆکارانەی کاردەکەنە سەر پرۆسەی هەڵبژاردن "هەڵبژاردنەکان لە هەرێمی کوردستان وەک نموونە"، گۆڤاری توێژەر، بەرگی ٦، ژمارە ٢، سۆران.

- کەریمخان، محەمەد. ٢٠١٨. سیاسەتی گەشەپێدانی ئابووری کوردستان، ناوەندی لێکۆڵینەوەی رووداو، هەولێر.

- حەکیم، هۆگر ئیبراهیم. ٢٠٢٢. سیستەمی هەڵبژاردن و هاوکێشەکانی دەسەڵات لە هەرێمی کوردستان شێواز و سیناریۆ ئایندەکانی، سەنتەری لێکۆڵینەوەی ئایندەیی،ژمارە ١٥.

- شوانی، محمد حوسێن شوانی و عبداللە، جلال احمد. ٢٠١٩ ج، مۆدێلە تیۆرییەکانی شیکردنەوەی پەیوەندیی پاشخانی کۆمەڵایەتی بە بەشداری سیاسییەوە-توێژینەوەیەکی تیۆرییە، گۆڤاری قەڵای زانست، بەرگی ٤، ژمارە ٤، هەولێر.

- تەلعەت ، ڕابەر٢٠٢٥ ب، تێگەیشتن و بەشداری سیاسی هاوڵاتیان لە هەرێمی کوردستان، ناوەندی توێژینەوەی سبەی، هەولێر.

- شریف، أمین فەرەج و محمد، لعلیە جاسم،٢٠٢٤، پەیوەندی نێوان رۆشنبیریی سیاسی دەنگدەر و پرۆسەی هەڵبژاردن "خولی پێنجەمی هەڵبژاردنی پەرلەمانی کوردستان-عێراق بە نموونە"، گۆڤاری زانکۆی هەڵەبجە، بەرگی ٩، ژمارە ٤.

- غەریب، کەنعان حەمە و محمد، رضوان أبوبکر.٢٠٢٣.کاریگەری میدیای نوێ لەسەر ڕەفتاری سیاسی تاک بەشداری سیاسی بە نموونە (توێژینەوەیەکی شیکاری و مەیدانییە). گۆڤاری زانکۆی گەشەپێدانی مرۆیی، بەرگی ٩، ژمارە ١.

ذ- سەرچاوەی ئەلیکترۆنی:

- یونس، سەرکۆ. ٢٠٢٢. بێکاری، هەژاری، گەندەڵی، سێکوچکەی نەهامەتییەکانی گەلانی عێراق، ئۆنلاین لە: https://speemedia.com/drejaWtar.aspx?NusarID=124&Jmare=10666، (رێکەوتی سەردانی ١٨ ئەیلولی ٢٠٢٤)

- ماڵپەڕی فەرمی دامەزراوەی کوردستان 24 بۆ توێژینەوە و ڕاگەیاندن٢٠٢٤، ئۆنلاین لە: https://www.kurdistan24.net/ckb/story/808494 (رێکەوتی سەردانی ٣٠ ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٤)

- ساڵح، یاسین. ٢٠٢١. نەبوونی دەستور لە ٣٠ ساڵی رابردوودا هۆکاری پەرتەوازەیی سیستەمی سیاسیە لە هەرێم، ئۆنلاین لە: https://www.haremnews.com/details/19752، (رێکەوتی سەردانی٧/١١/٢٠٢٤).

- سادق، بارزان جوهر ٢٠٢١ ب، رۆڵی رێکخراوەکانی کۆمەڵگای مەدەنی لە هێنانەکایەوەی کوردستانێکی بەهێز، ئۆنلاین لە: https://www.penus.krd/archive/index.php/ckb/2018-04-02-19-12-28/item/1748-2021-03-09-13-30-12، (رێکەوتی سەردانی ١٨ کانونی دووەمی ٢٠٢٥)

- ئەحمەد، محەمەد رەحمان. ٢٠٢١أ. ڕەفتاری دەنگدان لە نێوان ئاڕاستەی عەقڵانییەت و ئاڕاستەی سایکۆلۆجی، ئۆنلاین لە: https://trans-cultures.fr/?p=8276، (رێکەوتی سەردانی ٨ ی شوباتی ٢٠٢٥)

- ئینستتیوتی پەی بۆ پەروەردە و گەشەپێدان، ٢٠١٨. تۆماری دەنگدەران لەنێوان بێگەردی و ساختەکاریدا، ئۆنلاین لە: https://payinstitute.org/2018/01/2021-09-01130856.html، (رێکەوتی سەردانی٣ ی نیسانی ٢٠٢٥).

- ڕاپۆرتی دامەزراوەی کوردستان 24 بۆ توێژینەوە و ڕاگەیاندن، ٢٠٢٣. بەشێک لە ئامێرەکانی دەنگدان کێشەیان لە گواستنەوەی داتاکان بۆ بنکەی سەرەکی هەیە. ئۆنلاین لە: https://www.kurdistan24.net/ckb/story/248442، (رێکەوتی سەردانی ٤ نیسانی ٢٠٢٥)

- سایتی فەرمی کۆمیسیۆنی باڵای سەربەخۆی هەڵبژاردنەکانی عێراق. ٢٠٢٤. ئۆنلاین لە: https://ihec.iq، (رێکەوتی سەردانی ٢٩ ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٤).

- عومەر، شێوە. ٢٠٢٤. رۆڵی تەکنەلۆجیا لە پرۆسەی هەڵبژاردندا. ئۆنلاین لە: https://channel8.com/kurdish/news/91799، (ڕێکەوتی سەردانی ١٤ ی حوزەیرانی ٢٠٢٥)

- مستەفا. داروین ٢٠٢٤. ئایا دەکرێت لە ڕێگەی سیستەمی ئەلیکترۆنیەوە ئەنجامی دەنگدان بگۆڕدرێت، ئۆنلاین لە: https://www.zamenpress.com/Detail_wtar.aspx?jimare=6832، (رێکەوتی سەردانی ١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥)

- کەریم، هەرێم و جەمیل، دانا، ٢٠٢٤، بایەخ و گرفتەکانی هەڵبژاردنی پەرلەمانی کوردستان،. ئۆنلاین لە: https://www.zamenpress.com/Details.aspx?jimare=73973 ، (ڕێکەوتی سەردانی ١٤ ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٥)

دووەم/سەرچاوە عەرەبیەکان

أ‌- ده‌ستوور و ياساكان و بەڵگەنامە فەرمییەکان

-دستور جمهوریة العراق لسنة ٢٠٠٥.

ب‌- پەرتووک

- مرزا، علي خضیر.٢٠٢١. أوراق اقتصادیة و نفطیة العراق و العالم، المجلد الثاني، شبکة الاقتصادیین العراقیین.

- الواسعي، منصور محمد، ٢٠١٠. حقا الانتخاب و الترشیح و ضماناتها (دراسة مقارنة)، مصر. المکتب الجامعي الحدیث.

ت‌- پەرتووکی وەرگێردراو

- هنتنجتون، صموئیل ٢٠٠٩. من نحن، المناظرة الکبری حول امریکا، ت: احمد مختار الجمال،ط١، القاهرة. مرکز القومي للترجمة.

ث‌- نامه‌و تێزه‌كان

- صالح، میران محمد ٢٠٠٩. العلاقة بین المواطن و السلطة في المجتمع الکوردستاني:دراسة میدانیة في اقلیم کوردستان-العراق، رسالة الماجستیر (غیر منشورة)، قسم علم الاجتماع، کلیة الآداب، جامعة صلاح الدین-أربیل.

ج‌- توێژينه‌وه‌ زانستيیه‌كان

- افنیک، عماد میلاد. ٢٠٢٣. دور الجامعة في التنشئة السیاسیة للشباب الجامعي دراسة وصفیة لواقع الجامعات اللیبیة، مجلة الأصالة تصدر عن الجمعیة اللیبیة للعلوم التربویة و الإنسانیة، المجلد ٢، العدد ٧، الجزء الثاني، لیبیا.

- فؤاد ،زرف.٢٠١٤. التنشئة السیاسیة و تشکیل العقل السیاسي في المجتمع، مجلة الآداب والعلوم الاجتماعیة، المجلد ٧، رقم ١، الجزائر.

- عثمان، غازي و آخرون، ٢٠١٨. العوامل المؤثرة في اکتشاف الفساد المالي والإداري "دراسة میدانیة في دیوان الرقابة المالیة٠إقلیم کوردستان العراق، عدد خاص بالمؤتمر العلمي الدولي الثاني لجامعة جیهان-أربیل في العلوم الاداریة و المالیة، (CIC-ADFIS 18.

سێيه‌م/ سه‌رچاوه‌ ئينگليزیيه‌كان:

أ‌- كتێبه‌كان:

- Houghton, D. 2009. Political Psychology-Situations, Individuals, and Cases. first Published. New York and London. Taylor Francis or Routledge’s.

- Beetham, David and Boyle, Kevin. 2009. Introducing Democracy 80 Questions and Answers, Clamecy-France. Nouvelle Imprimerie Laballery.

- Norris, Pippa. 2002. Democratic Phoenix Reinvention Political Activism, New York. Cambridge University Press,

Almond, Gabriel, and Verba, Sidney. 1963. The Civic Culture Political Attitudes and Democracy in Five Nations. USA. Princeton University Press.

-Mill, John Stuart . 2009.Utilitarianism, The Floating Press.

- Denton, Ginger. 2016. Political Participation in Asia: Typologies of Political Behavior across Democratizing States, Hackensack, USA, World Scientific.

- Berelson, R. and others, 1986. Voting: A Study of Opinion Formation in a Presidential Campaign, Chicago University Press.

- Hyman, H. 1959. Political Socialization: A study in the Psychology of Political Behavior, Illinois. the Free Press Glencoe.

- Denton, L. 2016. Political Participation in Asia: Typologies of Political Behavior across Democratizing States, USA. World Scientific.

ب‌- توێژينه‌وه‌ى زانستى له‌كۆنفڕانس و ميتينگه‌كان

-Stiers, Dieter.2021. Performance voting, retrospective voting, and economic voting. Conceptual clarity and empirical testing, Paper presented at the 78th Annual Meeting of the MPSA- [Chicago], Available at: https://lirias.kuleuven.be/retrieve/618327, (accessed 3 February 2025).

خ‌- نامه‌ و تێزه‌كان

-Ivask, Pille. 2017. THE Effect of Voting Advice Application on Estonian Voters, Voting Behavior. Master’s Thesis. University of Tartu-Faculty of Social Sciences.

هـ- توێژينه‌وه‌ى گۆڤاره‌ زانستیيه‌كان

- Nelson, Dale.1979. Ethnicity and Socioeconomic Status as Sources of Participation: The Case for Ethnic Political Culture, Journal of American Political Science Review, Cambridge University Press, Vol.73, No. 4.

- Antunes, Rui. 2010.Theoretical Models of voting behavior, Higher School of Education-Polytechnic Institute of Coimbra, No.4

- Richard, R. and Redlawsk, p. 2001. Advantages and Disadvantages of Cognitive Heuristics in Political Decision Making, American Journal of Political Science, Vol.45, No.4.

- Cicatiello, Lorenzo, and others, 2015, Income Distribution and Political Participation: a multilevel analysis, Empircia Journal of European Economics. vol 42. Available at: https://www.researchgate.net, (accessed 16 February 2025).

- Somers, R. 1995. What’s Political or Cultural about Political Culture and the Public Sphere? Toward and Historical Sociology of Concept Formation, Sociological Theory, Vol. 13, NO.2, Published by: American Sociological Association. Available at: htttps://about.jstor.org/terms, (accessed 28 August 2024).

- Antonyan, Tigran. 2009. State-Wide Elections, Optical Scan Voting Systems, and the pursuit of Integrity, IEEE Transactions on Information Forensics and Security (Special Issue on Electronic Voting), Vol4. Issue 4 part 1. Available at: https://voter.engr.uconn.edu/reports-publications/state-wide-elections-optical-scan-voting-systems-and-the-pursuit-of-integrity/,(accessed 14 June 2025)

- Saeed, H. and others. 2022. Iraqi Paradigm E-Voting System Based on Hyperledger Fabric Blockchain Platform, International Information and Engineering Technology Association, Vol 27, No 5, Canada.

- Saeed, Yerevan. Intelligence Briefing: Kurdistan Has Emerged from Its Latest Election More Divided Than Ever, New Lines Institute for Strategy and Policy, Washington- USA, February 2025. Available at: https://newlinesinstitute.org. (Accessed 22 June 2025).

Published

2026-04-15

How to Cite

Hazha Kosrat Majeed, & Barzan Jawhar Sadeq. (2026). The Challenges of Citizen Participation in the Kurdistan Parliament Elections-Iraq. Zanco Journal of Human Sciences, 30(SpB), 176–203. https://doi.org/10.21271/zjhs.30.SpB.9

Issue

Section

Extracted from PhD dissertation/MA thesis