Professions and Handicrafts in Kirkuk (1958 – 1975)
DOI:
https://doi.org/10.21271/zjhs.29.SpB.19Keywords:
Professions, Handicrafts, Kirkuk, History.Abstract
The professions and handicrafts in Kirkuk have a long history. Alongside other economic sectors, professions and handicrafts played an important role in Kirkuk's economy, providing essential products to the population at low prices, while also serving as a source of livelihood for many other residents. The main problem in the research was the lack of dedicated archives on this subject, in addition to the loss of a large number of professions and the death of many professionals, along with the non-responsiveness of their families and relatives when it came to inquiring about them.
The study aims to focus on the economic history of Kirkuk, highlighting the professions and handicrafts and showcasing the factors influencing them during the years (1958-1975). The study relied on a narrative methodology, and when necessary, the analytical method was used. A number of scientific and specialized sources were employed in the study, in addition to conducting many interviews with craftsmen. The study concluded that the geographical location of the region and the presence of the Iraq Petroleum Company (IPC) are among the main reasons for the development and sustainability of certain crafts in Kirkuk.
References
ئامارە فەرمییەكان:
- الجمهوریة العراقیة، وزارة التخطیط، الجهاز المرکزي للاحصاء، المجموعة الاحصائیة السنویة ١٩٧٢، (بغداد-١٩٧٣).
- الجمهوریة العراقیة، وزارة التخطیط، الجهاز المرکزي للاحصاء، نتائج التعداد العام للسکان لسنة ١٩٦٥، مطبعة الجهاز المرکزي للاحصاء، (بغداد-١٩٧٣).
- الجمهوریة العراقیة، وزارة الداخلیة، مدیریة النفوس العامة، المجموعة الاحصائیة لتسجیل عام ١٩٥٧ لوائي السلیمانیة و کرکوک، مطبعة العاني، (بغداد-١٩٥٨).
- الجموهریة العراقیة، وزارة التخطیط، دائرة الاحصاء المرکزیة، المجموعة الاحصائیة السنویة العامة ١٩٦٥، مطبعة الحکومة، (بغداد-١٩٦٦).
- الجمهوریة العراقیة، وزارة التخطیط، الجهاز المرکزي للإحصاء، دائرة الاحصاء الاجتماعي، التعلیم المهني في العراق للعام الدراسي ١٩٧٤/١٩٧٥، (بغداد- ١٩٧٥).
کتێب:
أ- بە زمانی کوردی
- بارزانی، مسعود (٢٠٠٤)، بەرزانی و بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی کورد، شۆڕشی ئەیلوول ١٩٦١-١٧٥، بگ٣، ب١، چاپخانەی وەزارەتی پەروەردە، هەولێر.
- جیۆگرافیای هەرێمی کوردستانی عێراق (١٩٩٨)، چ١، چاپخانەی وەزارەتی پەروەردە، هەولێر.
- چنارانی، عباس (٢٠٠٩)، کەلەپووری کوردەواری، چ١، چاپخانەی وەزارەتی ڕۆشنبیری، هەولێر.
- ژیگیل، لیژەک (١٩٩٩)، کۆمەڵی لادێیی کوردستانی هاوچەرخی عێراق بەرامبەر بە نوێ بوونەوە، و: عەزیز گەردی، چ١، هەولێر.
- ساڵەیی، موعتەسەم (٢٠١٤)، لە کەرکووکەوە، چاپخانەیی شەهید ئازاد هەورامی، کەرکووک.
- سمایل، عەباس سلێمان و هۆرمزیار، نەجیبە زرار (٢٠٢٣)، چەند بابەتێکی کولتوری کوردی، بڵاو کراوەی ئەکادیمیای کوردی، چاپخانەی زانکۆی سەڵاحەدین، هەولێر.
- سەعید، کامەران تاهیر (٢٠١٣)، جوگرافیای عێراق مرۆیی و چالاکی ئابووری، چ١، نارین بۆ چاپ و بڵاوکردنەوە، هەولێر.
- شکور، زاهیر (٢٠١٣)، جارانی کەرکووک گەشتێک بەناو گەڕەک و شەقامەکانی کەرکووکدا، بەرگی یەکەم، چاپخانەی شەهید ئازاد هەورامی، کەرکووک.
- عەبدولڕەحمان، دڵشاد مەحموود (٢٠١٩)، بارودۆخی کۆمەڵایەتیی شاری کەرکووک (١٩٢١-١٩٥٨)، چ١، ناوەندی کوردستان بۆ دۆکیۆمێنت و لێکۆڵینەوەیی ئەکادیمی لە زانکۆی سلێمانی، چاپخانەی ناوەندی سارا، سلێمانی.
- عەزیز، هۆشیار بەکر (٢٠٢٠)، گەڕەکی شۆڕجە، بڵاوکراوەی ئەکادیمیای کوردی، چاپخانەی زانکۆی سەلاحەددین، هەولێر.
- کاکەیی، هەردەوێڵ (٢٠٢٣) پیشەی ئاسنگەری، ئینسکلۆپیدیای کەرکووک، بەرگی شەشەم، چ١، دەزگای ڕۆشنبیریی جەمال عیرفان، چاپخانەی تاران، سلێمانی.
- کەندی، عەلی (٢٠١٤). کولتووری لادێ، چ١، چاپخانەی حاجی هاشم، هەولێر.
- محێدین، واحد عومەر (٢٠٠٦)، دانوستانەکانی بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی نەتەوەیی کورد و حکومەتەکانی عێراق (١٩٢١-١٩٦٨)، سەنتەری لێکۆڵینەوەی ستراتیجی کوردستان، سلێمانی.
- محەمەد، سمکۆ بەهرۆز (٢٠٠٩)، گۆڕانە ئابوورییەکانی لە ڕوانگەی سەردەمە مێژووییەکانەوە، چ١، دەزگای چاپ و پەخشی حەمدی، سلێمانی.
- محەمەد، سمکۆ بەهرۆز، مێژووی شێوە جلوبەرگی ناوچەی کەرکووک، ئینسکلۆپیدیای کەرکوک، بگ٦، دەزگای ڕۆشنبیریی جەمال عیرفان، چاپخانەی تاران، سلێمانی.
- ئینسکلۆپیدیای کەرکووک (٢٠٢٣)، بگ٦، چ١، دەزگای ڕۆشنبیریی جەمال عیرفان، چاپخانەی تاران، سلێمانی.
ب- بە زمانی عەرەبی:
- أوغلو، نجات کوثر (٢٠١٩). الأوائل في کرکوک، ط١، مکتبة أمین، کرکوک.
- البرازي, نوري خلیل (١٩٦٧)، الصناعة و مشاریع التصنیع في العراق، مطبعة النهضة الجدیدة، القاهرة.
- البوتاني، عبدالفتاح علي يحيى (٢٠١١)، وثائق عن الحرکة القومیة الکوردیة التحرریة/ ملاحظات تاریخیة و دراسات أولیة، مطبعة وزارة التربیة، اربیل.
- الجاف، وریا (١٩٩٨). کرکوک دراسة سیاسیة و اجتماعیة، مطبعة وزارة الثقافة، اربیل.
- الحائک، حسین نهاد عبدالحمید (٢٠٢٢)، التحولات الاقتصادیة في العراق ١٩٦٨-١٩٨٠، ط١، دار نور للطباعة و النشر، مطبعة نرکال، الموصل.
- الحديثي، طە حمادی (١٩٧٩)، الغجر والقرج فى العراق، الموصل، جدول رقم (٦).
- خصباک، شاکر (١٩٧٣)، العراق الشمالي دراسة لنواحیة الطبیعیة و البشریة، مطبعة شفیق، بغداد.
- السامرائي، سعید عبود (١٩٦٩)، سیاسة التصنیع في العراق/التنمیة الاقتصادیة في العراق، مطبعة الأزهر، بغداد.
- السامرائي، سعید عبود (١٩٧٥)، موارد العراق الاقتصادیة مسح شامل للموارد الزراعیة و المائیة و الحیوانیة و المعدنیة و البشریة و أسالیب تنعیتها و تطویرها، ط١، مطبعة القضاء، النجف.
- السامرائي، سعید عبود (١٩٨٢)، الاقتصاد العراقي الحدیث (دراسة تحلیلیة في هیکل الاقتصاد العراقي و آفاق تطورە)، ط١، مطبعة القضاء، النجف.
- سعید، إبراهیم خلیل (٢٠١٢)، کرکوک بانوراما التاریخ و الانسان، ج١، ط١، فضولي للطباعة و النشر، کرکوک.
- سعید، إبراهیم خلیل (٢٠١٥)، کرکوک بانوراما التاریخ و الانسان، ج٢، ط١، کرکوک.
- الشماع، سمیرة کاظم (١٩٨٠) مناطق الصناعة في العراق، دار الرشید للنشر، بغداد.
- ضابط، شاکر صابر (١٩٦١)، کرکوکدە اجتماعى حیات (فولکلور)، زمان باصم ئەوی، بغداد.
- عزیز، محمد (١٩٧٥)، الدخل القومي في العراق و تـقدیراتە خلال الفترة (١٩٥٠-١٩٧٣)، دار غریب للطباعة، القاهرة.
- اللجنة العلیا لاحتفالات ١٤ تموز، ثورة ١٤ تموز في عامها الثالث، مطبعة الرابطة، (بغداد- ١٩٦١)،
- محمد أزهر سعید السماک وآخرون (١٩٨٣)، أساسیات الاقتصاد الصناعي، مطبعة جامعة الموصل، الموصل.
- محمد، خلیل اسماعیل (٢٠١١)، کردستان العراق في ضوء التعدادات السکانیة، مطبعة جامعة صلاح الدین، اربیل.
- هاشم، جواد (١٩٧٤)، تکوین الرأسمال في العراق ١٩٥٧-١٩٧٠، المؤسسة العربیة للدراسات والنشر، بیروت.
- وانلي، عصمت شریف (٢٠١٢)، کردستان العراقیة هویة وطنیة (دراسة في ثورة ١٩٦١)، ت: د. سعاد محمد خضر، مطبعة شڤان، السلیمانیة.
نامە و تێزی زانکۆیی:
أ- بە زمانی کوردی
- عثمان، بورهان حاتم (٢٠١٩). بارودۆخی ئابووری هەولێر 1958-١٩٧٥، تێزی دکتۆرا، کۆلێژی ئاداب، زانکۆی سەڵاحەدین.
ب- بە زمانی عەرەبی
- البرکي، طیف سوادي صباح (٢٠١٩)، کرکوک دراسة في أوضاعها الاجتماعیة و الاقتصادیة ١٩٦٨-١٩٧٩، رسالة ماجستیر، کلیة التربیة، جامعة القادسیة.
- خلف، إیمان مصطفی (٢٠١٢)، سیاسة التخطیط الاقتصادي في العراق ١٩٦٤-١٩٧٥، أطروحة دکتوراە، کلیة التربیة إبن رشد-قسم التاریخ، جامعة بغداد.
- عبدالعزیز, دڵشاد عمر (٢٠١٤)، شرکة نفط العراق المحدودة، دراسة تاریخیة في نشاطها الاقتصادي والخدمي في کرکوک (١٩٢٧-١٩٧٢)، أطروحة دکتوراه، کلیة الآداب، جامعة الموصل.
- طالب، جزا توفیق (٢٠٠٤)، اقلیم کردستان العراق دراسة في الجغرافیة السیاسیة، أطروحة دکتوراە، کلیة العلوم الانسانیة، جامعة السلیمانیة.
- العباسي، مهدی صالح سعيد (٢٠٠٥)، کرکوک فى أواخر العهد العثمانى (١٨٧٦-١٩١٤)، دراسة في أوضاعها الادارية والاقتصادیة والثـقافیة، رسالة ماجستير، کلیة الآداب، جامعة الموصل.
- النجار، عبدالوهاب (١٩٧٣)، سیاسة التصنیع في العراق (١٩٥٨-١٩٦٨)، أطروحة دکتوراە، جامعة الاسکندریة.
چاوپێكەوتن:
- ئەحمەد، ٩/٤/٢٠٢٥، کەرکووک. عەلی حوسێن ئەحمەد لە ساڵی ١٩٤٣ لە شاری کەرکووک لەدایکبووە، لە ماوەی توێژینەوەکەدا چێشتلێنەرێکی دیاری شاری کەرکووک بووە، ئێستاش لە بەرانبەر نەخۆشخانەی کۆماری لە کەرکووک خواردنگەی هەیە.
- ئەبو عەلی، ٩/٤/٢٠٢٥، کەرکووک. حەقی ئیسماعیل ئەحمەد ناسراو بە (ئەبو عەلی)، لە ساڵی ١٩٥٧ لە شاری کەرکووک لەدایکبووە، لە ساڵی ١٩٧٣ بەدواوە لەگەڵ باوکی دەستی بەپیشەی زێڕنگری کردووە، تائێستا دوکانی زێڕنگری هەیە لە بازاڕی قەیسەری (سوق القيصرية) و سەرۆکی لێژنەی زێڕنگرانە لە هەمان بازاڕدا.
- جەمال ئاڵتونچی، ٨/٤/٢٠٢٥، کەرکووک. ناوی تەواوی جەمال عەبدولجەبار ئەکرەم ئاڵتونچی ناسراو بە (ئەبو شوان)ە، لە ساڵی ١٩٥٦ لە شاری کەرکووک لەدایکبووە، هەر لە تەمەنی گەنجییەوە لەگەڵ باوکی لە بازاڕی عەسری (سوق العصري) کاری زێڕنگری کردووە، ئێستاش لەهەمان بازاڕ دوکانی زێڕنگری هەیە.
- پشدەری، ٩/٤/٢٠٢٥، کەرکووک. عاسی عەلی محەمەدئەمین ناسراو بە عاسی عەلی حاجی شەمە، ناوبراو لە ساڵی ١٩٤٢ لە شاری کەرکووک لەدایکبووە، لە ماوەی توێژینەوەکەدا بەرگدروویەکی دیاری شاری کەرکووک بووە، هاوشانی پیشەی بەرگدروویی، کاری کوتاڵفرۆشی کردووە، تاکو ئێستاش لە بازاڕی قەیسەری گەورەی شاری کەرکووک دوکانی کوتاڵفرۆشی هەیە و لە گەڕەکی ئیسکان دادەنیشێت.
- سابیر، ٩/٤/٢٠٢٥، کەرکووک. کامیل ساڵح سابیر بە وەستا کامیل قەلەنچی ناسراوە، لە ساڵی ١٩٦٦ لە شاری کەرکووک لەدایکبووە، لە مناڵییەوە لە دوکانی باوکی کاری کردووە، دواتر فێری دروستکردنی تیژکردنەوە و دروستکردنی چەقۆ و خەنجەر بووە، ئێستاش لە بازاڕی گەورە لە جووت قاوە دوکانی تیژکردنەوەی چەقۆ و خەنجەری هەیە.
- شەریف، ٩/٤/٢٠٢٥، کەرکووک. مستەفا محەمەد شەریف ناسراوە بە مستەفا سیامەنسوری، نێوبراو لە ساڵی ١٩٣٩ لە گەڕەکی (بوڵاق)ی شاری کەرکووک لەدایكبووە، لە ساڵی١٩٥٥ لەگەڵ باوکی دەستی بە پیشەی ئاسنگەری کردووە، لە شەستەکان و حەفتاکاندا ئاسنگەرێکی بەناوبانگی شاری کەرکووک بووە، بەڵام ئێستا توانای کارکردنی نەماوە و کوڕەکەی بەناوی (خالد) شوێنی باوکی گرتووەتەوە.
- قادر، ٨/٤/٢٠٢٥، کەرکووک. عەبدولناسر حەسیب قادر کوڕی وەستا حەسیب قادری سەڕاجە، لە ساڵی ١٩٥٨ لە شاری کەرکووک لەدایکبووە، لە تەمەنی ١٤ ساڵییەوە لەگەڵ باوکی کاری سەڕاجی کردووە، ناوبراو دەڵێت: باوکم لە ساڵی ١٩٠٧ لەدایکبووەو ساڵی ١٩٨٩ کۆچی دوایی کردووە. ئێستاش ناوبراو لەهەمان دوکانی خەریکی کاری سەڕاجییە.
- عەلی، ٩/٤/٢٠٢٥، کەرکووک. نەجمەددین محەمەد عەلی لە ساڵی ١٩٤٣ لە گەڕەکی (بولاق)ی شاری کەرکووک لەدایکبووە، لە تەمەنی بیست ساڵییەوە لەگەڵ باوکی دەستی بە کاری دارتاشی کردووە، لە ماوەی توێژینەوەکەدا دوکانی دارتاشییان لە بازاڕی پشت سینەما (عەلەمێن) هەبووە لە نزیک بازاڕی ئەحمەدئاغا، تاکو ئێستاش بەردەوامە لەسەر پیشەی دارتاشی.
ڕۆژنامە و گۆڤار:
أ- بە زمانی کوردی
- اسماعیل، نجم الدین عبدالله، قادر، مهدی محمد (15/12/2023)، پیشەگەری لە پارێزگای هەولێر لە ساڵانی 1975-1991 توێژینەوەیەكی مێژوویی ئابوورییە، گۆڤاری زانكۆ بۆ زانستە مرۆڤایەتییەكان، بەرگی (27)، ژمارە (SpB).
- ساڵح، عەلی حوسێن (٢٠١٣). ناوی ئامرازە جووتیارییە ڕەسەنەکانی کۆمەڵگەی کوردی، گۆڤاری (کەرکووک)، ژ (٨).
- عەبدوڵڵا، ئاڵا (٢٠٠٠)، دەست ڕەنگینی ئافرەتی کورد/ ئافرەت و تەونکاری لە کۆمەڵگای کوردەواری، گۆڤاری (ئاسۆی فۆلکلۆر)، ژ (٢).
- فەقێ، شێرزاد (٢٠٠٨). لە پیشەگەرییەکانی کوردەواری کورتان درووین، گۆڤاری (ئاسۆ فۆلکلۆر)، ژ(٣٩).
- کارگەچی، بەهار (زستانی ٢٠٠٢) پیشە میللییەکان لە کوردەواریدا، گۆڤاری (کەلەپووری کورد)، ژ(١٥)، سلێمانی.
- کورەچی، فەرید تۆفیق (ئەیلوولی ٢٠١٣)، کورەچییەکان، گۆڤاری (شارەوانی هەولێر)، ژ (١٨).
- ڕوستی، نادر، (٢٠٠٧)، گوندی کوردی و گۆڕان لە پیشەدا (گوندی ڕوست وەک نموونە)، دەزگای ئاراس، هەولێر.
ب- بە زمانی عەرەبی
- جریدة (الوقائع العراقیة)، ع (٢٢٢٤)، في ٢٦/٢/١٩٧٣.
- جریدة (الوقائع العراقیة)، ع (٥٢٠)، في ٤/٥/١٩٦١
- جریدة (خەبات)، ع (٣٦٩)، السنة الثانیة، في ٢٥/١١/١٩٦٠.
- حسين، د.إبراهيم راشد و درويش، د.ماهر صبري، (٢٠١١)، الصناعات الحرفیة إنتاجها وتسویقها وآفاقها في الإقتصاد العراقي، مجلة (کلیة بغداد للعلوم الاقتصادیة الجامعة)، ع (٢٣).
- قانون التعدیل الأول لقانون تـنمیة و تـنظیم الإستثمار الصناعي، جریدة (الوقائع العراقیة)، ع (٢٣٧٩)، في ٨/١/١٩٧٤.
- قانون تـنمیة و تـنظیم الاستـثمار الصناعي رقم (٢٢)، جریدة (الوقائع العراقیة)، ع (٢٢٢٤)، في ٢٦/٢/١٩٧٣.
Downloads
Published
How to Cite
Issue
Section
License
Copyright (c) 2025 Asaad Salih Abdullah , Dilshad Mahmoud Abdulrahman

This work is licensed under a Creative Commons Attribution 4.0 International License.

