سیاسەتی زمانی لە یاساکانی وەزارەتی خوێندنی باڵا و توێژینەوەی زانستیی حکومەتی هەرێمی کوردستان
##semicolon##
https://doi.org/10.21271/zjlp.23.40.8##semicolon##
زمانی کوردی، سیاسەتی زمانی، وەزارەتی خوێندنی باڵا و توێژینەوەی زانستیی، شیکردنەوەی یاساکان، فرەزمانی، باڵادەستکردن.پوختە
ئەم توێژینەوەیە بە ناونیشانی “سیاسەتی زمانی لە یاساکانی وەزارەتی خوێندنی باڵا و توێژینەوەی زانستیی حکومەتی هەرێمی کوردستان، لە پێناو شیکردنەوە و دیاریکردنی ئایدۆلۆژیایی سیاسەتی زمانی لە یاساکانی وەزارەتی خوێندنی باڵا، کە لە پەڕلەمانی کوردستانەوە دەرچوون، توێژینەوەکە لە ڕەهەندی یاساییەوە لە ئاستی پەرەپێدانی زمانی کوردی و زمانەکانی دیکە دەکۆڵێتەوە، بەتایبەتی جەخت لە سیاسەتی زمانی لە وەزارەتی خوێندنی باڵا و توێژینەوەی زانستیی دەکات بۆ پەرەپێدانی زمانی کوردی بەتایبەتی و زمانەکانی دیکە بە گشتی، هەرچەندە یاساکان و مافە فیدڕاڵییەکان ڕێگەی دەدەن بۆ بەکارهێنانی زمانی پێکهاتەکان، بەڵام لە جێبەجێکردنی واقیعدا زۆرجار ناتوانن ئەو مافانە بە شێوەیەکی کارا پەرەپێبدەن. سیاسەتی زمانی و زمانی فێرکردن لە وەزارەتی خوێندنی باڵا و توێژینەوەی زانستی بابەتی توێژینەوەکەمانە، هەوڵدەدرێت بزانرێت چۆن ئەم وەزارەتە سیاسەتی زمانی بە سوودی زمانی کوردی جێبەجێدەکات، بێگومان ئەمەش شێوەیەکی کارا ڕۆڵی خۆی دەبینێت لە پاراستن و گەشەپێدانی زمانی کوردی، لە کۆتاییدا، توێژینەوەکە ڕاسپاردە دەکات بۆ گۆڕینی سیاسەتەکانی حکومەت و دابینکردنی ستراتیژییەکی ڕوون و کارا بۆ پەرەپێدانی زمانی کوردی و زمانی پێکهاتەکانی دیکە لە چوارچێوەی یاسا و ڕێنماییە بەرکارەکان.
سەرچاوەکان
یەکەم – کتێب:
１- ئەمیر حەسەنپوور، زمان و ناسنامەی کوردی، چاپی یەکەم، دەزگای چاپ و بڵاوکردنەوەی ئاراس- هەولێر، 1992.
２- تارق جامباز، بوونی نەتەوە و سیاسەتی زمان، چاپخانەی حاجی هاشم، هەولێر، چاپی یەکەم، 2014.
３- ڕەفیق سابیر، بەستانداردکردنی ئەلف و بیی کوردی، چاپی دووەم، چاپخانەی تاران، ناوەندی بلاوکراوەی غەزەلنوس بۆ چاپ و بلاوکردنەوە، 2014.
４- سالح کریم، شێوەزارەکانی زمانی کوردی و ستانداردکردنیان، چاپی یەکەم، چاپخانەی زانکۆی دهۆک، دهۆک، 2015.
５- سەلام ناوخۆش، ستانداربوونی زمانی کوردی لەنێوان سیاسەت و سیاسەتی زمانی، چاپی یەکەم، چاپخانەی منارە، هەولێر, 2010.
６- محمد معروف فتاح، لێکۆلینەوە زمانەوانیەکان، چاپی یەکەم، دەزگای توێژینەوە و بلاوکردنەوەی موکریان، هەولێر, 2010.
دووەم – تێزی ماستەر و دکتۆرا:
- ئازاد عزیز سلێمان، سیاسەت و پلانی زمان لە ڕاگەیاندندا، نامەی دکتۆرا، زانکۆی سەلاحەدین – هەولێر، کۆلێژی زمان، بەشی زمانی کوردی، 2022.
- سعد عبدالرزاق قازی، سیاسەت و پلانداڕێژی زمانی لە سیستەمی پەروەردەی هەرێمی کوردستان، نامەی دکتۆرا، زانکۆی سەڵاحەددین- هەولێر، کۆلێژی زمان، بەشی زمانی کوردی، 2020.
- شاڵاو صالح حمەغریب، پێگە و پایەی زمانی کوردی لە چوارچێوەی سیاسەتی زمانیدا، زانکۆی سەلاحەدین – هەولێر، کۆلێژی زمان، بەشی زمانی کوردی، 2024.
- یوسف حسن حسین، کاریگەری بەجیهانبوون لەسەر کولتور، نامەی ماستەر، زانکۆی سەلاحەدین – هەولێر، کۆلێژی ئاداب، بەشی کۆمەلناسی، هەولێر, 2014.
سێیەم- توێژینەوەکان:
- ئازاد عزیز سلێمان، ناسنامە و زمانی فێرکردن لە هەرێمی کوردستاندا، گۆڤاری زانکۆی ڕاپەڕین، ژمارە 5، 2022، ل498-517.
- سوداد رسوڵ، سیاسەت و پلانی زمان بۆ هەرێمی کوردستان، گۆڤاری ئەکادیمیای کوردی، ژمارە2. 2023. ل1-70.
- خۆشناو عەزیز حەمەئەمین و عومەر مەحموود کەریم، کورد و پلانسازی زمان، کۆڤاری زانکۆی کۆیە، ژمارە(42)، 2017، ل5-52.
- محمد قادر سعید، زمانی کوردی لە کوردستانی عێراقدا لەژێر هەڕەشەی بەردەوامی پەراوێزخستن و دابەزاندندا، گۆڤاری ئەکادیمیایی کوردی، ژمارە(7)، 2023، ل 3- 23.
چوارەم- یاساکان
- دەستووری هەمیشەیی عێراق، ساڵی ٢٠٠٥.
- یاسای ژمارە(٤)ی وەزارەتی پەروەردە، ساڵی ١٩٩٢.
- یاسای خوێندنی باڵا و ڵێکۆلینەوەی زانستیی هەرێمی کوردستانی عێراق، ١٩٩٣.
- یاسای وەزارەتی فێرکردنی باڵا و لێکۆلینەوەی زانستیی بۆ هەرێمی کوردستانی عێراق، ساڵی ٢٠٠٤.
- یاسای وەزارەتی خوێندنی باڵا و توێژینەوەی زانستیی هەرێمی کوردستان – عێراق، ساڵی ٢٠٠٨.
- یاسای زانکۆ تایبەتەکان لە هەرێمی کوردستان – عێراق، ساڵی ٢٠١٣.
- یاسای زمانە فەرمیەکانی کوردستان، ساڵی ٢٠١٤.
سەرچاوەکان بەزمانی ئینگلیزی
- Annamalai, Political and linguistic manifestations. New Delhi: SAGE Publications. Managing Multilingualism in India - Google Books, 2001.
- Spolsky. Bernard, Language Policy. Cambridge University Press - Google Books, 2004.
- Crystal. David, English as a global language. Cambridge: Cambridge University Press. - Google Books, 2003.
- Grin. Francois, Language Policy Evaluation and the European Charter for Regional or Minority Languages. Palgrave Macmillan - Google Books, 1999.
- Schiffman, Harold F. , Linguistic culture and language policy. London: Routledge. 1996.
- Arkawazi. Hazhar, The Situation of the Use of Kurdish Language in Law Studies in Kurdistan Regional Universities, journal of language studies, no.2, 2024
- Fishman. Joshua A., Theoretical and empirical foundations of assistance to threatened languages. Clevedon: Multilingual Matters. Reversing Language Shift - Google Books, 1991.
- Kaplan. Robert B., Richard B. Baldauf, Language Planning from Practice to Theory, Multilingual Matters, Google Books, 1997.
- Phillipson. Robert, Linguistic imperialism. Oxford: Oxford University Press, - Google Books, 1992.
- UNESCO, Language vitality and endangerment. Paris: P.2003.
