پهیوهندیه نێودهوڵهتیهكان لێكهوته سیاسییهكانی ڕیفراندۆم لهسهر پێگهی ههرێمی كوردستان
##semicolon##
https://doi.org/10.21271/zjlp.24.42.10##semicolon##
ریفراندۆم، ههرێمی كوردستان، حكومهتی فیدڕاڵ، سهقامگیری سیاسی، پێگهی ههرێمیپوختە
بههۆی تێكچوونی پهیوهندی نێوان ههرێمی كوردستان و حكومهتی فیدڕاڵ ، ههرێم بهناچاری پهنای بۆ ریفراندۆم برد، یهكهمجاره لهمێژوودا ساڵی 2017ڕیفراندۆمێك بۆسهربهخۆیی لهباشوری كوردستان ئهنجام بدرێت، وهك ڕێگه چارهیهك بۆ سهربهخۆیی ودهربازبوون لهوقهیرانانهی كهتێیكهوتبوو، كه ئهمه خۆی ههنگاوێكی سیاسی و ستراتیژی بوو، بۆیه لێكهوتهی سیاسی لهسهر پێگهی ههرێم دروست كرد. گرنگی ئهم توێژینهوه لهوهدایه ههوڵدهدات له بابهتێكی سیاسی گرنگ بكۆڵێتهوه كه لێكهوتهكانی لهسهر هاوكێشهكانی ناوچهكه بهڕوونی دهردهكهوێت، ئامانجهكهشی بهدواداچوونه بۆ لێكهوتهكان بۆ ئهوهی پێشهاته سیاسییهكانی دوای ریفراندۆم ببهستینهوه به لێكهوتهكانی ریفراندۆمهوه وهك ههنگاوێكی ستراتیژی لهلایهن ههرێمهوه.
ئهم توێژینهوهیه بهدوای پرسیارێكدا دهگهڕێت چۆن ڕیفراندۆم كاریگهریی لهسهر پێگهی سیاسی ههرێمی كوردستان ههبووه؟ بۆ وهلامدانهوهی پرسیارهكه گریمانهی ئهوهمان كردبوو، لێكهوتهكانی كاریگهریهكی گهورهی لهسهر پێگهی ههرێمی كوردستان ههبووه، لهڕووی دۆخی سیاسی و ئاسایش و ئابووریهوه .
دوای پرۆسهی ریفراندۆم ههندێك رووداو هاتنه پێشهوه كه وهك كاردانهوهیهك دهردهكهوتن بۆ ئهم ههنگاوه سیاسی و دیموكراسییه، بۆیه بۆشاییهك ههیه له چۆنیهتی بهستنهوهی لێكهوتهكانی ریفراندۆم بهم رووداو و پێشهاتانهی پهیوهندیدارن به پێگهی ههرێمی كوردستانهوه. بۆگهڕان بهدوای كێشهكه، میتۆدی شیكاری وهسفی بهكارهێناوه بۆ ئهوهی سهرهتا پرۆسهی ریفراندۆم روونبكهینهوه پاشان لێكدانهوهی لێكهوتهكانی بكهین، لهم چوارچێوهیهدا پشتمان بهتیۆری كۆنسترهكتیڤیزم بهستووه.
گرنگترین ئهو دهرهنجامانهی پێی گهیشتین بریتیه لهوهی لێكهوتهكانی ریفراندۆم له سێ ئاستدا دهربكهوێت، له ئاستی نێوخۆییدا یهكڕێزی نیشتمانی تێكدا، له ئاستی ههرێمی ووڵاتان سهڕهرای ناكۆكییهكانی نێوانیان بهرانبهركورد ههڵوێستیان نهگۆڕه، ئهمهش وایكرد بگهنه لێكنزیكبوونهوه و ڕێكهوتن وڕێگه له سهربهخۆیی ههرێم بگرن، له ئاستی نێودهوڵهتی سیاسهتی وڵاتان دووفاقی پێوهدیاربوو دهركهوت ئهو هاوبهشیهی لهنێوان كوردو وڵاتان ههیه نهتوانرێت پشتی پێبهسترێت، بهلكو هاوبهشیهكه بهگوێرهی بهرژهوهندییهكانی خۆی نهبێت ئامادهنیه مامهڵه لهگهل كورد بكات.
سەرچاوەکان
سهرچاوهكان:-سهرچاوه كوردیهكان :-
كتیبهكان:-
اسماعیل محمد، ئیران دهیهوێت كێشهكانی ناوخۆیی خۆی ههناردهی دهرهوه بكات وبهدروستكردنی كێشه لهدهرهوه كێشه ناوخۆییهكان پهردهپۆش بكات.ووتاریكی ئهكادیمیه بلاوبووهتهوه له: بازنهی گفتوگۆ، كتێبی سێیهم.بهشی ڕۆشنبیری و ڕاگهیاندنی پارتی دیموكراتی كوردستان، كوردستان و ململانێی ههرێمی و نێودهولهتی،2024.
بهرههم علی، ریفراندۆم تاپۆنامهی دهوڵهتی كوردستان ، چاپخانهی كوردستان، ههولێر،2018.
پاوان تهتهر نێروهیی، ههرێمی كوردستان لهسهر شانۆی جیهانی : تهحهددیات و دهرفهتهكان لهڕۆژههڵاتی ناوهڕاست، كتیبخانهی جزیری، دهۆك،2024.
پهروێز رهحیم، سیاسهتی دهرهوهی كۆماری ئیسلامی ئێران ، چاپخانهی موكریانی ، ههولێر،2014.
حوسێن ئیحسانی ، لێكهوتهكانی سهربهخۆیی ههرێمی كوردستان لهسهر ئاسایشی ناوچهیی، وهرگێرانی محمهد كهریمخان، له بلاوكراوهكانی دهستهی دهزگای ئینسكلۆپیدیای پارتی دیموكراتی كوردستان، چاپخانهی دانیشفهر، ههولێر،2022.
خۆشهوی مهلا ئیبراهیم بابهكر ، رووسیا لهنێوان هاسهنگییه نێودهولهتیهكاندا، خانهی موكریانی، ههولێر،2018.
دانا محمد، كورد یهك نین،بهرگی 3،چاپخانهی رۆژههلات،ههولێر،2018.
رۆمیو ههكاری ، كوردستان خاك و نیشتمانی ئێمهیه بۆیه بهشداریمان لهریفراندۆم كرد، ووتاریكی ئهكادیمیه بلاوبووهتهوه له: بازنهی گفتوگۆ، كتێبی دووهم. بهشی ڕۆشنبیری و ڕاگهیاندنی پارتی دیموكراتی كوردستان، ئالنگارییهكانی ئاسایشی نیشتمانی،2024.
ڕیبوارتالهبانی، نهبوونی دهستوور لهههرێمی كوردستاندا وای كردووه لهڕووی یاساییهوه، ووتاریكی ئهكادیمیه بلاوبووهتهوه له: بازنهی گفتوگۆ، كتێبی دووهم. بهشی ڕۆشنبیری و ڕاگهیاندنی پارتی دیموكراتی كوردستان، ئالنگارییهكانی ئاسایشی نیشتمانی،2024.
ڕیبوار سیوهیلی ، سهد وانهی ڕیفراندۆم، كتێبی گۆڤاری گولان، ژماره 23، 2022،
ساسان حكمت علی ، ڕهههنده جیۆپۆلیتیكییهكانی ڕیفراندۆمی سهربهخۆیی لهههرێمی كوردستانی عێراق، چاپخانهی ڕۆكسانا، ههولێر،2024.
سالار عوسمان وئهوانی تر ، اپرسی بازنهی گفتوگۆ سهبارهت بهدادگای فیدڕالیی عێراق، ووتاریكی ئهكادیمیه بلاوبووهتهوه له: بازنهی گفتوگۆ، كتێبی سێیهم.بهشی ڕۆشنبیری و ڕاگهیاندنی پارتی دیموكراتی كوردستان، كوردستان و ململانێی ههرێمی و نێودهولهتی،2024.
سانع شریف قادر ، راپرسی سهربهخۆیی ههرێمی كوردستان لهژێر رۆشنایی یاسای نێودهولهتیدا، چاپخانهی دانیشفهر، ههولێر،2022.
سهربهست نهبی ،ئهزمونهكانی پێشوو سهلماندویانه كه پیكهێنانی حكومهت، ووتاریكی ئهكادیمیه بلاوبووهتهوه له: بازنهی گفتوگۆ، كتێبی چوارهم. بهشی ڕۆشنبیری و ڕاگهیاندنی پارتی دیموكراتی كوردستان، كوردستان و گۆڕانكارییهكانی عێراق وڕۆژههڵاتی ناوهڕاست،2025.
سوران علی حسن ،ههگبهی دهستورهكانی عێراق (1925-2005)كۆمهڵگهی فهرههنگی ئهحمهدی خانێ، ههولێر،2021.
سیروان ئهحمهد قادر ،ئهگهر ململانی حزبایهتی نهبووایه دهسهلاتی كوردی، ووتاریكی ئهكادیمیه بلاوبووهتهوه له: بازنهی گفتوگۆ، كتێبی سێیهم.بهشی ڕۆشنبیری و ڕاگهیاندنی پارتی دیموكراتی كوردستان، كوردستان و ململانێی ههرێمی و نێودهولهتی،2024.
شاناز هیرانی، بهرهوریفراندوم، كوردستان دبلوماتیك، ژماره 16-17ئابی2016.
شهمال حسین ،پهیوهندیه نێودهوڵهتیهكان،چاپخانهی تهفسیر،چاپی دووهم، ههولێر،2018.
شوكری محمد ،كاتیك دادگای فیدرالی خۆی دهستورهكهی پێشێل بكات، ووتاریكی ئهكادیمیه بلاوبووهتهوه له: بازنهی گفتوگۆ، كتێبی سێیهم.بهشی ڕۆشنبیری و ڕاگهیاندنی پارتی دیموكراتی كوردستان، كوردستان و ململانێی ههرێمی و نێودهولهتی،2024.
شێروان شهمیرانی ،ئیران ئهم هیرشانهدهكات بۆئهوهی گووشار لهسهر حكومهتی ههرێم دروست بكات وداواكارییهكانی جێبهجی بكات، ووتاریكی ئهكادیمیه بلاوبووهتهوه له: بازنهی گفتوگۆ، كتێبی سێیهم.بهشی ڕۆشنبیری و ڕاگهیاندنی پارتی دیموكراتی كوردستان، كوردستان و ململانێی ههرێمی و نێودهولهتی،2024.
شیروان هاشم عادل ،ریفراندۆم ومافی چارهی خۆنووسین ههرێمی كوردستانی عێراق 2017، نامهی ماستهر پێشكهش بهئهنجومهنی كۆلیژی زانستهسیاسیهكانی زانكۆی سهلاحهدین كراوه،2021.
عمر علی رشید شیخ بزینی ،پهیوهندیه سیاسیهكانی ئهمریكاو عێراق، ناوهندی وارڤان، سلیمانی،2025.
عوسمان عهلی ،كهركوك لهچهند لیكۆلینهوهیهكی مێژوویی وسیاسی دا لهگهڵ بیبلۆگرافیایهكی گشتی بۆ توێژهران،2025.
فهرهاد محمد ،چاوهڕوانی وهچهرخانی گهوره لهناوچهكه دهكرێت ئهگهر یهكگرتووبین سوودی لێ وهردهگرین. ووتاریكی ئهكادیمیه بلاوبووهتهوه له: بازنهی گفتوگۆ، كتێبی سێیهم.بهشی ڕۆشنبیری و ڕاگهیاندنی پارتی دیموكراتی كوردستان، كوردستان و ململانێی ههرێمی و نێودهولهتی،2024.
فهرهاد محمد ، سنورێك بۆ دادگای فیدرالی دانهنرێت ههمان سیناریۆی ئهفغانستان لهعێراق دووباره دهبێتهوه. ووتاریكی ئهكادیمیه بلاوبووهتهوه له: بازنهی گفتوگۆ، كتێبی سێیهم.بهشی ڕۆشنبیری و ڕاگهیاندنی پارتی دیموكراتی كوردستان، كوردستان و ململانێی ههرێمی و نێودهولهتی،2024.
فههمی سلێمان ،حزبایهتیكردن بهم شێوازهی كه ههیه لێكترازان لهنێوان، ووتاریكی ئهكادیمیه بلاوبووهتهوه له: بازنهی گفتوگۆ، كتێبی سێیهم.بهشی ڕۆشنبیری و ڕاگهیاندنی پارتی دیموكراتی كوردستان، كوردستان و ململانێی ههرێمی و نێودهولهتی،2024.
فواد عهلی جهمشیر ،سیاسهتی ئیران بهدرێژایی مێژوو ئهوهبوو شهڕ لهسهر خاكی خۆی وور بخاتهوه ولهخاكی وڵاتێكی دیكه شهڕهكه بكات، ووتاریكی ئهكادیمیه بلاوبووهتهوه له: بازنهی گفتوگۆ، كتێبی سێیهم.بهشی ڕۆشنبیری و ڕاگهیاندنی پارتی دیموكراتی كوردستان، كوردستان و ململانێی ههرێمی و نێودهولهتی،2024.
ڤالا فرید ،دادگای فیدرالی تهنیا كودهتای بهسهر یاسادا نهكردووه، ووتاریكی ئهكادیمیه بلاوبووهتهوه له: بازنهی گفتوگۆ، كتێبی سێیهم.بهشی ڕۆشنبیری و ڕاگهیاندنی پارتی دیموكراتی كوردستان، كوردستان و ململانێی ههرێمی و نێودهولهتی،2024.
قهشه ئیشایا داود، لهم هێرشانهدا هاولاتی موسلمان وكریساتنان بوونه قوربانی، ووتاریكی ئهكادیمیه بلاوبووهتهوه له: بازنهی گفتوگۆ، كتێبی سێیهم.بهشی ڕۆشنبیری و ڕاگهیاندنی پارتی دیموكراتی كوردستان، كوردستان و ململانێی ههرێمی و نێودهولهتی،2024.
محمد شوانی ، ئهم قۆناغه وهكو قۆناغی پشوودان وحهسانهوه وخۆئامادهكردن، ووتاریكی ئهكادیمیه بلاوبووهتهوه له: بازنهی گفتوگۆ، كتێبی دووهم. بهشی ڕۆشنبیری و ڕاگهیاندنی پارتی دیموكراتی كوردستان، ئالنگارییهكانی ئاسایشی نیشتمانی،2024.
محمد عمر مولود ، داداگای فدرالی سهرلهبهری دهستوورهكهی بۆ ههمواركردووین، ووتاریكی ئهكادیمیه بلاوبووهتهوه له: بازنهی گفتوگۆ، كتێبی سێیهم.بهشی ڕۆشنبیری و ڕاگهیاندنی پارتی دیموكراتی كوردستان، كوردستان و ململانێی ههرێمی و نێودهولهتی،2024.
موخهلهد حازم ، بهكهوتنی ڕژێمی ئهسهد جیالهوهی پرۆژهی پشتێنهو ڕێگه چین و روسیا كۆتایی هات، بهههمان شێوهش بالادهستی ئیرانیش لهناوچهكهدا نهما، ووتاریكی ئهكادیمیه بلاوبووهتهوه له: بازنهی گفتوگۆ، كتێبی چوارهم. بهشی ڕۆشنبیری و ڕاگهیاندنی پارتی دیموكراتی كوردستان، كوردستان و گۆڕانكارییهكانی عێراق وڕۆژههڵاتی ناوهڕاست،2025.
موكهرهم تالهبانی ، كوردستان وتوركمان، و:عوسمان محمد سالح، چاپخانهی وهزارهتی رۆشنبیری ، ههولێر،2008.
هلوڤان حوسنی ، ئهگهر یاسای نهوت و گازی فیدرالی دهربكرێت كێشهكانی ههرێم وناوهندیش، ووتاریكی ئهكادیمیه بلاوبووهتهوه له: بازنهی گفتوگۆ، كتێبی چوارهم. بهشی ڕۆشنبیری و ڕاگهیاندنی پارتی دیموكراتی كوردستان، كوردستان و گۆڕانكارییهكانی عێراق وڕۆژههڵاتی ناوهڕاست،2025.
یادگار سدیق گهلالی ، ڕاسته یاسای فیدرالی كاریكی باش نییه، ووتاریكی ئهكادیمیه بلاوبووهتهوه له: بازنهی گفتوگۆ، كتێبی چوارهم. بهشی ڕۆشنبیری و ڕاگهیاندنی پارتی دیموكراتی كوردستان، كوردستان و گۆڕانكارییهكانی عێراق وڕۆژههڵاتی ناوهڕاست،2025.
یادگار عهلی ،ههڕهشه وئالهنگاریی گهوره لهسهر ههرێمی كوردستان، پهرتهوازهیی سیاسی ونهبوونی یهك گووتاریی حزبهكانه، ووتاریكی ئهكادیمیه بلاوبووهتهوه له: بازنهی گفتوگۆ، كتێبی سێیهم.بهشی ڕۆشنبیری و ڕاگهیاندنی پارتی دیموكراتی كوردستان، كوردستان و ململانێی ههرێمی و نێودهولهتی،2024.
نامهكانی ماستهرودكتۆرا:-
سنور جمال جلال ، كاریگهری لایهنهسیاسییهشیعهكان لهسهر سیاسهتی دهرهوهی عێراق بهرامبهر ئێران لهدوای ساڵی 2011، نامهی ماستهر پێشكهش بهكۆلێژی زانستهسیاسیهكانی زانكۆی سهلاحهدین –ههولێر كراوه،2023.
غانم كریم محمد ، سیاسهتی وولایهتهیهكگرتوهكانی ئهمریكا بۆ بهڕێوهبردنی تهنگژهكانی عێراق لهنێوان سالانی 2003-2018، نامهی ماستهرهپێشكهش بهئهنجومهنی كۆلیژی زانستهسیاسیهكانی زانكۆی سهلاحهدین كراوه،2020.
گۆڤارو ڕۆژنامهكان:-
چنار بابكر محمد ، كهركوك وكاریگهریی هیزه ههرێمی و نێودهوڵهتییهكان لهسهر جێبهجێكردنی مادهی 140ی دهستور، گۆڤاری توێژهر، گۆڤارێكی ئهكادیمیی وهرزی تایبهت بهزانسته مرۆڤایهتییهكانه، فاكتهلی ئاداب لهزانكۆی سۆران دهریدهكات، ژماره تایبهت،2025.
كاروخ خۆشناو ، كورد لهپێوهدانگی ئهمریكادا، گۆڤاری شیكار، گۆڤارێكی هزریه، پهیمانگای یهكێتی ئافرهتانی كوردستان بۆ پرسه كۆمهلایهتیهكان دهریدهكات،ساڵی ههشتهم، ژماره26، 2019.
مسعود بارزانی ، بۆ میژوو، چاپخانهی رۆكسانا،ههولێر،2020.
هاورێ حهسهن حهمه،تیۆری كونستراكتیفیزم لهپهیوهندیه نێودهولهتیهكاندا، ناوهندی كوردستان بۆ توێژینهوهلهململانێ و قهیرانهكان، سلیمانی،2021.
هۆشهنگ دارا حمدامین ، فاكتهرهكانی پرسی كهركوك لهستراتیژی سیاسهتی دهرهكی دهوڵهتی توركیا، گۆڤاری توێژهر، گۆڤارێكی ئهكادیمیی وهرزی تایبهت بهزانسته مرۆڤایهتییهكانه، فاكتهلی ئاداب لهزانكۆی سۆران دهریدهكات، ژماره تایبهت،2025 .
ئارام محمود احمد ، ریفراندوم وكاریگهریهكانی لهسهر ناوچهكهو پارچهكانی تری كوردستان،كوردستان دبلوماتیك، ژماره 16-17ئابی2016 .
ئهنوهر حسێن، توێژینهوهی جیهانی ههرێمی كوردستان و ململانێ ناوچهییهكان، دهزگای ئایدیا ،سلیمانی،2017.
ئیلی لهیك ، رێكس تیلهرسون وهزیری دهرهوهی ئهمریكا و مسعودبارزانی سهرۆكی هیرێمی كوردستان ، وهرگێرانی علی زهلمی ، مالپهری بلومێرگی ئهمریكی وهرگرتنی لهسایتی رووداو، 14ئوكتۆبهر2017.
كتیبه عهرهبیهكان:-
اياد كامل ابرهيم ، مقومات بناء الدولة الكوردية ومعوقاتها دراسة شرعية وقانونية، مجلة جامعة التنمية البشرية/المجلد 3,العدد2حزيران2017.
خليل مصطفى عثمان ، استفتاء اقليم كوردستان, مركزالدراسات والبحوث الاكاديميةالحزبية، مطبعة دانشفر، 2017، اربيل2022.
سارة بوعلى ، تاثير الابعاد الجيبوليتيكية لانفصال اقليم كردستان على الترتيبات الداخلية والاقليمية، جامعة محمد ابوضياف،2018.
شمال حسين ، العلاقات الدولية، مكتب تفسير،2020.
ياسين محمود جومانى ، الدبلوماسية الموازنة بين النظرية والتطبيق ، مكتبة التفسير،اربيل،2022
كتیبه ئینگلیزیهكان:-
Audie Klotz ,Cecelia Lunch,Streategies For research in constructivist international relations,RoutledgeTaylor and Farncis group,London and Newyork,2007.
Alexander Wendt , and his critics, Stefano Guzzini and Anna Leader(Editors)constructivism and international relations, London and newyork,2006.
Bengio ,O. Kurdish identy,Discourse,and New Media,2016 .
Chenar Babaker Mohammed, The Impact of the Trump Doctrine on U.S. Foreign Policy toward Iraq and Syria, r the degree of Doctor of Philosophy in political science and International Relations-the Faculty of Law, Political Science and Management, Soran University,2021.
Mordechai Ghaziza , China and dependent Kurdish state Begin –Sadat Center for strategic studies,2017. http//besacenter.org/china-independent-kurdistan/
Nawzad abdulla shukre . Explaining U.S. foreign policy towards Kurdistan Region of Iraq (2003-2015) University of Leicester,U.K.2017.
