the کەلتووری خۆبەکەمزانین و ئەقڵیەتی سیاسی کورد (توێژینەوەیەکی سۆسیۆسایکۆلۆجیە)
##semicolon##
https://doi.org/10.21271/zjlp.24.42.1##semicolon##
کورد، کەلتووری خۆبەکەمزانین، ئەقڵیەتی سیاسی، خێڵەکیپوختە
ئامانجی ئەم توێژینەوەیە ڕوونکردنەوەی کاریگەرییەکانی کولتوری خۆبێکەمزانینە لەسەر ئەعەقڵیەتی سیاسی کورد، وەک پێکهاتەیەکی دەروون-کۆمەڵایەتی ڕەگداکوتاوی قووڵ کە بەدرێژایی سەدەکانی هەژموون و گێژاوی سیاسی پێکهاتووە. شیکاری سیاسی تەنیا لە دامەزراوە فەرمییەکان قەتیس ناکرێ؛ بەڵکو پێویستی بە لێکۆڵینەوە لەو بەها و داب و نەریتە نافەرمیانە هەیە کە ڕێنمایی ڕەفتاری سیاسی دەکەن، کە زۆرجار بەرهەمی ئەزموونە مێژووییە توندەکانن کە کۆمەڵگای کوردی بەرگەی گرتووە. ئەم توێژینەوەیە تیۆری وەسفیی-شیکاری بەکاردەهێنێت، پێداچوونەوە بە سەرچاوە مێژووییەکان، سەفەرنامە و ڕووداوە سیاسییەکان دەکات، هاوشانی لێکدانەوەی پێکهاتەی دەروونی کۆمەڵگەی کوردی لە ڕێگەی ئامرازەکانی دەروونناسی کۆمەڵایەتییەوە. لێکۆڵینەوەکە تیشک خرایە سەر دەرکەوتەکانی کولتووری "خۆبکەمزانین" وەک ئەوەی لە ڕەفتاری سیاسیدا ڕەنگدانەوەی هەیە، وەک میوانداریی زیادەڕۆیی بەرامبەر بە بیانییەکان، مەیلی سازشکردن لەگەڵ زلهێزە دەرەکییەکان، لاوازی یەکگرتوویی ناوخۆیی، ڕەقبوونی زیادەڕۆیی بەرامبەر بە هاوکوردەکان بە بەراورد بە نەرمی بەرامبەر بە نەیاران، پشتبەستن بە ڕێگەچارەی دەرەکی لەبری بنیاتنانی پشتبەستن بە سەربەخۆیی. دۆزینەوەکان ئەوەمان بۆ دەردەخەن کە ئەم کولتوورە تەنیا دیاردەیەکی تێپەڕ نەبووە بەڵکو لە بیرکردنەوەی سیاسی کورددا چەسپاوە و بەشداریی کردووە لە بەردەوامبوونی دابەشبوون و لاوازی بڕیاردانی سیاسی و سەختی گواستنەوە بۆ پڕۆژەیەکی نەتەوەیی یەکگرتوو. لێکۆڵینەوەکە بەو ئەنجامە دەگات کە زاڵبوون بەسەر کاریگەرییەکانی کەلتوری "خۆبکەمزانین" پێویستی بە چارەسەرکردنی پێکهاتە کولتوورییە نافەرمیەکان و بەهێزکردنی هۆشیاری دەستەجەمعی و هەنگاونان بەرەو مۆدێلێکی سیاسییە کە لەسەر متمانە بەخۆبوون و دەستپێشخەری بنیات نراوە، کە کورد بتوانێت ئیرادەیەکی سیاسی سەربەخۆتر و کاریگەرتر پەرەپێبدات.
سەرچاوەکان
کوردی: پەرتووک
- ئیسکندەر، شەمسی محەمەد (١٩٩٨) مێژووی کورد لە سەدەی ١٦ هەم، وەرگێرانی: شوکر مستەفا، وەزارەتی ڕۆشنبیری- هەولێر.
- بارزانی، مەسعود (٢٠٢٤)بارزانی وبزووتنەوەی ڕزگاریخوازی کورد، بەرگی شەشەم (٢٠٠٣- ٢٠١٦) کوردستان و عێراقی نوێ، بەشی یەکەم، چاپی دووەم.
- بەدلیسی، شەرەفخانی (٢٠٠٦)شەرەفنامە، وەرگێرانی: هەژار، دەزگای ئاراس.
- بڕۆنەسن، مارتن ڤان (١٩٩٩) چاپی سێیەم، ئاغا و شێخ و دەوڵەت، وەرگێرانی: کوردۆ، بەرگی یەکەم.
- بڕێنمان، ڕۆبێرت ڵ. (٢٠٢٢) بەهێز مینا چیاکان، وەرگێرانی: عەبدوڵا عەبدوڵا، چاپخانەی مێخەک.
- ڕیچ ، کلۆدیۆس جەیمس (٢٠٠٢) گەشتنامەی ڕیچ بۆ کوردستان، وەرگێرانی: محەمەد حەمە باقی، دەزگای ئاراس.
- زینەفۆن (٢٠١٢) گەشتەکەی زینەفۆن، وەرگێرانی: محمد مسعود محمد، چاپی دووەم، چاپخانەی ڕۆشنبیری- هەولێر.
- سافراستان، ئارشاک (٢٠٠٥) کورد و کوردستان، چاپی دووەم، وەرگێرانی: ئەمین شوان، دەزگای چاپ و بڵاوکردنەوەی ئاراس- هەولێر.
- سندی، بەدرخان (٢٠٠٨) کۆمەڵگەی کوردەواری لە دیدی ڕۆژهەڵات ناسیدا، وەرگێرانی: ئیسماعیل ئیبراهیم، چاپخانەی خانی – دهۆک.
- سۆن، مەیجەر (٢٠٢٥) گەشتێک بۆ میزۆپۆتامیا و کوردستان لە بەرگی نادیاردا، وەرگێرانی: مینە، بڵاوکراوەی کتێبخانەی یادگار- سلێمانی، چاپی سێیەم.
- عەبدوڵا، کامەران عەزیز (٢٠١٢) هۆکارەکانی سەرهەڵدان و ڕووخانی میرنشینە کوردییەکان لەسەردەمی عەباسیدا، چاپخانەی حاجی هاشم- هەولێر.
- کۆچێرا ،کریس (٢٠١٨) بزووتنەوەی نەتەوەیی کورد و ویستی سەربەخۆیی، چاپی دووەم، وەرگێرانی: حەسەن ڕەستگار، چاپخانەی ڕۆژهەڵات- هەولێر، بەرگی یەکەم.
- لازەریف، میخایل سیمۆنۆڤیچ (٢٠٢٢) لازەریف و توێژینەوەی کوردستان، وەرگێرانی: مەنسوور سدقی، چاپەمەنی مانگ.
- مەنوفی، کەمال (٢٠٠٧) تیۆرەکانی سیستەمە سیاسیەکان، وەرگێرانی: ئاوات ئەحمەد، چاپی یەکەم، چاپخانەی یاد.
- نوئێل، مەیجەر (١٩٨٤) یاداشتەکانی میجەر نوئێل لە کوردستان، وەرگێرانی: حسین احمد جاف و حسین عسمان.
- هێی، دەبڵیو. ئاڕ. (٢٠١٦) دووساڵ لە کوردستان ، وەرگێرانی: لوقمان باپیر، چاپخانەی ڕۆژهەڵات- هەولێر.
ئینەرنێت:
ئینگلیزی: پەرتووک
–Almond, Gabriel, Verba Sidney,( 1989) “The Civic Culture: Political Attitudes and Democracy in Five Nations” SAGE Publication, California.
ئینتەرنێت
Mohanad faris, competition over kirkuk: between internal conflicts and regnal revaliries, Fikra forum, 30/8/2024, Competition over Kirkuk: Between Internal Conflicts and Regional Rivalries | The Washington Institute.
