لێکەوتەکانی گۆڕانی کەش و هەوا لەسەر ئاسایشی ژینگەیی عێراق

توێژەران

  • ولید جعفر ابراهیم بەشی سیستەمە سیاسییەکان و سیاسەتی گشتی، کۆلێژی زانستە سیاسییەکان، زانکۆی سەڵاحەدین-هەولێر، هەولێر، هەرێمی کوردستان- عێراق
  • هیوا مجید خلیل بەشی سیستەمە سیاسییەکان و سیاسەتی گشتی، کۆلێژی زانستە سیاسییەکان، زانکۆی سەڵاحەدین-هەولێر، هەولێر، هەرێمی کوردستان- عێراق

##semicolon##

https://doi.org/10.21271/zjlp.23.40.16

##semicolon##

گۆڕانی کەش و هەوا، ژینگە، ئاسایش، عێراق ، هەرێمی کوردستان

پوختە

لە ماوەی دوو دەیەیی ڕابردوودا، پرسە ژینگەییەکان بەتایبەتی گۆڕانی کەش و هەوا بەهۆی کاریگەرییە ترسناکەکانی لەسەر ژینگە، بووەتە پرسێکی گرنگ لە ستراتیژی ئاسایشی نەتەوەیی وڵاتانی جیهان. بەتایبەتی ئەو وڵاتانەی کە زۆرترین کاریگەری گۆڕانی کەش و هەوایان لەسەرە. ئەم توێژینەوەیە پرسە ژینگەییەکان وەك سێکتەرێك لە سێکتەرەکانی ئاسایشی نەتەوەیی دەخاتە بەرباس. لەم بارەوە تیشكدەخاتەسەر ئاسایشی ژینگەیی عێراق لە ژێر کاریگەریی لێکەوتەکانی گۆڕانی کەش و هەوا، ڕوونیدەکاتەوە کە چالاکییە مرۆییەکان لە عێراق چۆن بوونەتە یەکێك لە هۆکارە سەرەکییەکانی گۆڕانی کەش و هەوا و بووە بە هەڕەشەی ڕاستەقینە لەسەر داهاتووی ئاسایشی ژینگەی عێراق. توێژینەوەکە بەو ئەنجامە گەیشتووە کە ژینگەی عێراق لە بەردەم مەترسییەکی گەورەدایە. بۆ کەمکردنەوەی کاریگەرییە نەرێنییەکانی گۆڕانی کەش و هەوا و دەستەبەرکردنی ئاسایشی ژینگە، زۆر گرنگە عێراق لەسەر ئاستی ناوخۆیی ستراتیژی خۆگونجاندنی لەگەڵ گۆڕانکارییەکان هەبێت و لەسەر ئاستی هەرێمی و نێودەوڵەتیش بتوانێت سوود لە هاوکاری ئەکتەرە جیاوازەکانی پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکان وەربگرێت تاوەکو دەرفەتی ئەوە بڕەخسێت وڵاتانی پێشکەوتوو بتوانن عێراق بەرەو داهاتوویەکی سەوزتر ئاراستەبکەن.

سەرچاوەکان

- بەڵگەنامەی بەشدارییە نیشتیمانییە دیاریکراوەکانی عێراق لەبارەی گۆڕانی ئاو و هەوا، ئامادەکراو لەلایەن لیژنەی نیشتیمانی بۆ گۆڕانکارییەکانی ئاو و هەوا، بەغداد،ل٣. عێراق ئەم بەڵگە نامەیەی پێشکەشی UNDP کردووە بەپێی داواکارییەکانی ڕێکەوتننامەی چوارچێوەی گۆڕانکاری ئاو و هەوا و ڕێکەوتننامەی پاریس لە ساڵی ٢٠١٥ کە لەژێر چەتری هەمان ڕێکەوتننامەدا پەسەند کرا.

- فەهمی نەبی، عیراق خاوەنی ٩ ژینگەی جیاوازە، ٢٤/٠٨/٢٠٢٣،ku964، https://ku.964media.com/99285/ .

- شیراز رەئوف، میشیل ڤیڤۆرکا: گۆڕانکاریەکانی کەشوهەوا کاریگەریی سیاسی و کۆمەڵایەتیان لەسەر جیهان هەیە، رووداو دیجیتاڵ، ٠٦/٠٧/٢٠٢٤، https://www.rudaw.net/sorani/interview/07062024 .

- پەیرەو ئەنوەر، مێزگردی یەکەمی كۆڕبەندی هەولێر 2023، "کاریگەری گۆڕانکاری کەشوهەوا و کێشەی ئاو لە رۆژهەڵاتی نێوەڕاست، ناوەندی لێکۆڵینەوەی رووداو، ٠٥/٠٣/٢٠٢٣ ، https://rudawrc.net/sorani/event.

- ئیبراهیم مەحەمەد جەزا ، هۆکارەکانی گۆڕانی ئاووهەوا، ئاوێنە، ٢٨/١٢/٢٠٢٤، https://www.awene.com/article?no=22803&auther=2706.

- علی فاخر، عێراق دووەم پیسترین ژینگەی لە جیهاندا هەیە، کوردستان24، 2024-07-18، https://www.kurdistan24.net/ckb/story/262101.

- NRT، وەزارەتی ژینگە: ئاستی پیسبوونی ژینگە لە عێراقدا لە ھەڵکشاندایە، ١٠/١٢/٢٠٢١، https://nrttv.com/detail/571، ڕێکەوتی دەستڕاگەیشتن ٢٦/٠٢/٢٠٢٥.

- kurdsatnews، وەزارەتی ژینگەی عیراق: رێژەی پیسبوونی هەوا کەمبووەتەوە، ١١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤، https://www.kurdsatnews.com/ckb/news/1/42078.

- کەناڵ8، وەزیرى ژینگەی عێراق: عێراق بەدەست پیسبوونی ئاو و خاک و هەواوە دەناڵێنێت، ٠٥/٠٣/٢٠٢٤، https://channel8.com/kurdish/45003 .

- مالیك مەحەمەد ، وەزیری ژینگەی عێراق: رووباری تانجەڕۆ هۆکاری پیسبوونی ئاوی شارەکانی عێراقە، رووداو دیجیتاڵ، ٢٩/٠١/٢٠٢٥، https://www.rudaw.net/sorani/middleeast/iraq/290120258.

- K24 ، وەزارەتی ژینگەی عێراق: ئەوانەی بەمەبەست زیان بە ژینگە دەگەیەنن سزادەدرێن، 2023-10-23، https://www.kurdistan24.net/ckb/story/245278 .

- مەحەمەد شەریفی ، زیانەکانی ئۆتۆمبێل بۆ ژینگە، پێگەی زانستی چاوگە، ٢٤/٠٤/٢٠٢٤، https://chawga.com/effects-car-pollutants-environmen/.

- رووداو دیجیتاڵ، گۆڕانی کەشوهەوا لە عێراق حەوت هێندە خێراترە لە جیهان، ٢٥/٠٨/٢٠٢١، https://www.rudaw.net/sorani/middleeast/iraq/240820215-amp.

- ئەمین بورهان، زیانەکانی گۆڕانی کەش و هەوا، کوردستانی نوێ، ٢٢/٠٥/٢٠٢٢،https://knwe.org/KU/Details/1303، ڕێکەوتی دەستڕاگەیشتن ١٥/٠٩/٢٠٢٤.

- K24، لەتیف ڕەشید لە سەدا ٤٠ی خاکی عێراق هەڕەشەی بەبیابانبوونی لەسەرە، ٠٧/١١/٢٠٢٢، https://www.kurdistan24.net/ckb/story/227554.

- ئەیوب سابیر گەڵاڵی ، قەیرانی ئاو شەڕێك لەبەر دەرگامان، کوردستان – هەولێر ٢٠٢٠.

بەزمانی عەرەبی

- كريم العوابد ، الموقع الفلكي والجغرافي للعراق وأثره في تعرضه الى ظواهر جوية قاسية في مناخه،مجلة البحوث الجغرافية،جامعة الكوفة – كلية التربية للبنات،العدد(١١).

-

- دعاء فلاح الدباغ ،التلوث البيئي (الهواء والماء والتربة والتلوث الاشعاعي) في العراق سنة٢٠٢٢،دائرة البحوث والدراسات النيابية-قسم البحوث،سنة 2022.

- أخبار الكلية، مناخ العراق بين الماضي والحاضر، جامعة دیالی،كلية التربية للعلوم الانسانية، ديسمبر ٣٠, ٢٠١٩، https://coehuman.uodiyala.edu.iq/، كلية-التربية-للعلوم-الانسانية-تعقد-ن-104/.

- الأمم المتحدة، تغير المناخ والتلوث يهددان الأهوار القديمة في العراق، 24 تشرين الثاني/ ٢٠٢٣، https://www.ohchr.org/ar/stories/2023/11/climate-change-pollution-threaten-iraqs-ancient- marshes.

- الدباغ ، دعاء فلاح ،التلوث البيئي (الهواء والماء والتربة والتلوث الاشعاعي) في العراق سنة٢٠٢٢،دائرة البحوث والدراسات النيابية-قسم البحوث،سنة 2022.

- البياتي فراس عباس فاضل& أيوب حارث حازم، التلوث البيئي معوقًا للتنمية و مهددًا للسكان، المجلة العراقية لبحوث السوق و حماية المستهلك، المجلد 2، العدد 3، 31 ديسمبر/كانون الأول 2010، ص ٢٥٠،متوفر على الرابط https://n9.cl/w3p4d.

- سعدون هادي فيصل، التلوث البيئي في العراق واثره على الصحة والامن الصحي، مجلة كلية التربية الأساسية، المجلد-٢٤، العدد ١٠٢، ٢٠١٨.

- FasterCapital، البيتومين: النفط غير التقليدي: قوة البيتومين، 10 حزيران 2024، https://n9.cl/bs6ih .

- تقارير الرافدين، المولدات الكهربائية تتسبب بمخاطر بيئية تهدد أرواح العراقيين وسلامتهم النفسية

- تقارير الرافدين، يونيو 30, 2024،https://n9.cl/lapnm ، تاریخ الوصول ٠٢/٠٣/٢٠٢٥.

- 49 ألف مولد كهربائي تغطي عجز الدولة عن توفير الطاقة، 2024-06-27، العالم، https://n9.cl/9s2z5 .

- شفقنا العراق، زيادة عدد السيارات في العراق تترك تأثيرات خطيرة على البيئة.. ما الحلول؟، 5 أغسطس، 2024، https://iraq.shafaqna.com/AR/442343/ .

- عیسی خصاف صالح ، تاثير الغبار المتطايرمن معمل سمنت الكوفةمعلى البيئة المحيطة، مجلة الهندسة والتكنولوجيا، المجلد ٢٥ ، ملحق العدد٢، ٢٠٠٧.

- شفقNews، أكبر مصانع الاسمنت في العراق يعود الى الحياة، 2025-01-06، https://n9.cl/6okp9y.

- بغداد الیوم، التصحر يهدد 93% من مساحة العراق.. تحشيد للتعامل مع البيئة "كأولوية أمن قومي"، ١٩/٠٧/٢٠٢٤، https://baghdadtoday.news/253735.

- حسن مرج محمد، الفجوة بين ظاهرة التصحر والسياسات الحكومية، مركز البيدر للدراسات والتخطيط، تموز ٢٠٢٣.

- سعد جاسم محمد & لفتة الشطاوي، دنیا حمز‌ة، التغیر المناخي واثرە علی تغیر درجات الحرارة في العراق، مجلة المستنصریة للدراسات العربیة والدولیة، المجلدة ١٣، العدد ٥٤، ٢٠١٦.

- محمود آدم، ارتفاع الحرارة یفاقم التلوث في العراق، العربي الجديد، ١٨ یولیو ٢٠٢٤، https://n9.cl/1v8u9.

بەزمانی ئینگلیزی

- Encyclopedia Britannica, Environment, Written and fact-checked by the editors of Encyclopida Britannica, Jul 1, 2024, https://www.britannica.com/art/park.

- Smith Robert Leo & Pimm stuart L, Ecology, Encyclopedia Britannica, Aug 9, 2024,p 1, Available ta https://www.britannica.com/science/ecology/Methods-in-ecology .

- Nato,ASI Series,Edited by Nils Petter Gleditsch, Conflict and the Environment,1997,p 17, This part of the book is available at this link, https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-94-015-8947-5_2#citeas, .

- Jon Barnett, Environmental Security and Peace, Journal of Human Security, 3 (1),4-16, 2007, P 5.

- What is Climate Change? United Nations, Climate Action, Available at https://n9.cl/v4fz1 .

- D.Michael Shafer, Climate Change Primer, Warm Heart Environmental Program, 2017.

- J. Lelieveld, and others, Climate change and impacts in the Eastern Mediterranean and the Middle East, Climatic Change (2012)114:667–687, DOI 10.1007/s10584-012-0418-4.

- Varoujan K. Sissakian & Others, Consequences of the Climate Change in Iraq, Global Journal of HUMAN-SOCIAL SCIENCE: B Geography, Geo-Sciences, Environmental Science & Disaster Management, Volume 22 Issue 2 Version 1.0 Year 2022.

- Raheem H. Raheema and Hasan K. Jasim, Morphology of Sand Dune Fields in Al-Shehabi Area, Wasit Governorate Eastern Part of Iraq, Iraqi Geological Journal, Department of Geology, College of science, University of Baghdad, Baghdad, Iraq, 2024, 57 (2C), 316-323, https://www.igj-iraq.org/ .

- Wim Zwijnenburg & Foeke Postma, Living Under a Black sky: Conflict Pollution and Environmental Health Concerns in Iraq. Utrecht, Netherlands, PAX, November 2017, p 7.

- Schwartzstein,Peter, The Islamic State’s Scorched-Earth Strategy As the Jihadi Group Loses Ground In Northern Iraq, It’s Leaving Poisoned Wells and Burnt Farms in its Wake, April 6, 2016, https://foreignpolicy.com/2016/04/06/the-islamic-states-scorched-earth-strategy/ .

- The New York Times, Extremists Attack Iran’s Biggest Oil Refinery, 2014, https://n9.cl/d16gf .

- Azhar Al-Rubaie, Oil: Iraq’s silent killer, The New Region, Jun. 22, 2024, https://thenewregion.com/posts/633/oil-iraq-s-silent-killer.

- Jacques Connan & Robert Carter, A geochemical study of bituminous mixtures from Failaka and Umm an-Namel (Kuwait), from the Early Dilmun to the Early Islamic period, Arab. arch. epig. 2007.

- Wahab K. Ahmed, Environmental Impact of Using Generators in the University of Technology in Baghdad, Iraq, Journal of Thermal Engineering, Vol. 6, No. 6, Special Issue, pp. 272-281, December, 2020, Yildiz Technical University Press, Istanbul, Turkey, 2020.

- Cedric De Coning, Editor of Norwegian Institute of International Affairs, & Florian Krampe, Editor of Stockholm International Peace Research Institute, Climate, Peace and Security Fact Sheet, Norwegian Institute of International Affairs and Stockholm International Peace Research Institute, April 2023.

- Sönke Kreft & others, Who Suffers Most From Extreme Weather Events? Weather-related Loss Events in 2015 and 1996 to 2015, Global Climate Risk Index 2017.

- United Nations Convention To Combat Desertification, In those Countries experieng serious Drought or Desertification, Particulary in Africa, Articl 1 Use of terms, 19 October 2020, p 4, Available at this link https://www.unccd.int/sites/default/files/relevant-links/2017-01/UNCCD_Convention_ENG_0.pdf .

- Land Degradation Neutrality Target Setting National Report, Republic of Iraq Ministry of Agriculture, Bahdad, 2017.

- Tobias Von Lossow, More than Infrastructures: water challenges in Iraq, Clingendael Policy Brief, Julay 2018.

-

- UN-Migration, Water Crisis inFocus: Streams Run Dry in Southern Iraq, 2022, https://mena.iom.int/stories/water-crisis-focus-streams-run-dry-southern-iraq.

- Amanda MacMillan & Jeff Turrentine, Global Warming 101, April 7, 2021, https://www.nrdc.org/stories/global-warming-101#warming.

- NASA, 2020 Tied for Warmest Year on Record, NASA Analysis Shows, Global Climate Change Vital Signs of the Plante, Janueary,14/2021, https://climate.nasa.gov/news/3061/2020-tied-for-warmest-year-on-record-nasa-analysis-shows/.

- O'Malley Isabella, Several Cities in Iraq Reach 53°C Amid Intense Heat Wave, The Weather Network, Jul.31/2020, https://www.theweathernetwork.com/en/news/weather/forecasts/several-cities-in-iraq-reach-53-degrees-amid-intense-heat-wave-in-middle-east.

- Shafaq, Eleven Iraqi Cities Record Scorching Temperatures Among World's Hottest, 22/06/2024, https://shafaq.com/en/Iraq/Eleven-Iraqi-cities-record-scorching-temperatures-among-world-s-hottest.

- International Labour Office, Working on a warmer planet: The Impact of Heat Stress on Labour Productivity and Decent Work, ISBN 978-92-2-132968-8 (web pdf), 2019, p 14. https://www.ilo.org/sites/default/files/wcmsp5/groups/public/@dgreports/@dcomm/@publ/documents/publication/wcms_711919.pdf .

- Save the Tigris, Into Thin Air: New Report by Save the Tigris Examines Evaporation Losses From Dam Reservoirs in Iraq, October.2021, https://savethetigris.org/into-thin-air-new-report-by-save-the-tigris-examines-evaporation-losses-from-dam-reservoirs-in-iraq/.

- The Guardian, Dozens Hospitalised as Iraq Engulfed by Dust Storm, 9 April 2022, https://n9.cl/qd8ul.

بەزمانی تورکی

- Serpil Mentese, Çevre ve güvenlik ilişkisi, International Journal of Social Humanities Sciences Research (JSHSR) , Bilecik Şeyh Edebali Üniversitesi,Turkey, Bilecik, sayı(20),January 2020.

- İklim Değişiminin Güvenlik Boyutu ve Ortadğuya Etkileri, ORSAM Su Araştırmaları Programı: 2, Mart 2011, Ankara – Türkiye,2011.

- Serpil Bağıcı & Murat Türkeş, İklim Değişikliği Özel İhtisas Komisyonu Raporu, Ankara,2000.

- İlhan Sağsen, An Evaluation of Climate Change as a Security Problem Through the Structure of the International System, Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 2022 - Sayı / Issue: 58.

- İklim değişikliğinden en çok etkilenen 10 ülke, sözcü, Haberler - Bilim – Teknoloji,24 Nisan 2023, https://www.sozcu.com.tr/10-soruda-hamas-lideri-haniye-suikasti-p70056.

- Evrensel, Kum Fırtınaları: Sebep ve Etkileri, 16 Eylül 2020, https://www.evrensel.net/haber/414191/kum-firtinalari-sebep-ve-etkileri.

##submission.downloads##

بڵاو کرایەوە

2025-11-16

ژمارە

بەش

Articles