ئاڵنگارییە سياسيیەکانى بەردەم بونیادنانەوەى دامەزراوەکان (هەرێمى کوردستان وەک نموونە)

سەرچاوە کوردییەکان:

یەکەم:کتێب:

١-ئۆفرا بينگيۆ، كوردی عێراق بنياتنانی دەوڵەتێك لەناو دەوڵەتدا، وەرگێڕانی سۆران مستەفا، دەزگای ئاراس، ھەولێر، ٢٠١٣.

٢-د.ئەمین فەرەج شەریف، حوکمڕانێتى باش لەهەرێمى کوردستان:توێژینەوەیەک لەپایە و ئاستەنگەکانى (١٩٩٢-٢٠١٣)، و: لوقمان حاجى قادر، چاپخانەى هێڤى،هەولێر،٢٠١٩.

٣-مراد حەکیم و لەیلا ئەمیر، کۆمەڵگەی کوردستانی باشور لە نێوان یەکگرتووی و پەرتەوازەی دا، کتێبی (سیاسەت و کۆمەڵگە لە باشوری کوردستان)، ئینستیتوتی سیاسەتی گشتی، هەولێر، ٢٠٢٠.

٤-دلاوەر عبدالعزیز عەلائەدین،نیشتمانسازى وسیستەمى فەڕمانەڕەوایەتى خۆماڵى لەهەرێمى کوردستان،چاپخانەى ئاراس ،هەولێر،٢٠١٣.

٥-زريان ڕۆژهەڵاتی، کاریگەری پێشمەرگە لەسەر برەندسازی نەتەوەیی کوردستان، کتێبی (سوپا و دەوڵەت)، ناوەندی لێکۆڵینەوەی ڕووداو، هەولێر، ،٢٠١٧ .

٦-بڵند دلێر شاوێس، گەندەڵى وئاییندەى هەرێمى کوردستان(توێژینەوەیەکى یاسایى وسیاسى)،چاپخانەى کارۆ،سلێمانى ،٢٠٢٣.

٧-مەریوان وریا قانع، شوناس و ئاڵۆزی، چاپی دووەم، چاپخانەی کارۆ، سلێمانی، ،٢٠١٢ .

٨-چنار سەعد عەبدوڵاڵ، کاریگەری باری سیاسی گەشەکردنی هۆشیاری نەتەوەیی کورد دوای ڕاپەڕینی ساڵی ١٩٩١، چاپخانەی ڕۆشنبیری، هەولێر، ،٢٠٠٥ .

٩-صالح ملا عمر عیسا، قەیران خوڵقێنى زڵهێزەکان لە كوردستانى عێراق، ت:سلێمان تاشان، مەکتەبى ناوەندى دیراسات وپێگەیاندنى حزبى، هەولێر، ٢٠٠٨ .

١٠-د جووتیار عادل، كارلێككردنە هەرێمیەکان وكاریگەرى لەسەر هەرێمى كوردستان، ڕاپۆرتى ستراتیژى هەرێمى كوردستان- عێراق ٢٠١٠ ، سەنتەرى ڕەنج، هەولێر، ٢٠١٠ .

دووەم:تێزى دکتۆرا:

١-بارزان جوهر صادق، متمانه ی سیاسی به سيستمى سياسى هه رێمى كوردستان – عێراق، تێزى دکتۆرا،کۆلێژى زانستە سیاسییەکان، زانکۆى سەڵاحەدین،هەولێر، ٢٠٢٠.

٢-ئومێد عبدالقادر عبدالکریم، شیکردنەوەى سروشتى دەسەڵاتى سیاسى لە ڕوانگەى تیۆرى دامەزراوەیى:دەسەڵاتە گشتیەکانى هەرێمى کوردستان وەک نموونە، تێزى دکتۆرا، کۆلێژى زانستە سیاسییەکان، زانکۆى سەڵاحەدین،هەولێر،٢٠٢٣.

٣-زمناکۆ عثمان صالح، پەیوەندییە هەرێمی و نێودەوڵەتییەکانی هەرێمی کوردستان: لێکۆلینەوەیەک لەجوگرافیاى سیاسییدا، نامەى ماستەر، کۆلێجى زانستە مرۆڤایەتییەکان، زانکۆى سلێمانى، سلێمانى، ٢٠٢٣.

چوارەم:نامەى ماستەر:

١-ئەکرەم ئیسماعیل فەقێ، ئاستەنگە سیاسى ودەستووریەکانى بەدەوڵەتبوونى هەرێمى کوردستان، نامەى ماستەر،بەشى زانستە سیاسییەکان، کۆلێژى زانستە سیاسییەکان، زانکۆى سەڵاحەدین،هەولێر،٢٠١٤.

٢-ئاشتی مەجید پیرۆ، هەڵسەنگاندنی ئەزموونی دیموکراسی لە هەرێمی کوردستان – عێراق، نامەی ماستەر ، کۆلێژی یاسا و زانستە سیاسییەکان، زانکۆی سەڵاحەدین، هەولێر، ٢٠١٦.

٣-شێروان هاشم عادل، ڕیفراندۆم و مافی چارەی خۆنووسین – هەرێمی کوردستان – عێراق – ،٢٠١٧ نامەی ماستەر ، کۆلێژی زانستە سیاسییەکان، زانکۆی سەڵاحەدین، هەولێ ،٢٠٢١ .

سێیەم:گۆڤار:

-زوبێر رەسول، ئۆپۆزیۆنى سیاسى لەهەرێمى کوردستان دا(خوێندنەوەیەکى شیکارى بۆچەمک وسەرهەڵدانى ئۆپۆزسیۆنى سیاسى لە هەرێمى کوردستاندا لە ١٩٩١ تا ٢٠٠٩، ژمارە١٠، ٢٠١٠.

٢-د.ئومێد رفیق فتاح- د.عابد خالد رسول، پرۆسەى بە دامەزراوەییکردنى ھێزەکانى پێشمەرگە: ھەنگاو و ئاستەنگەکان، گۆڤارى لێکۆڵینەوە سیاسى و ئەمنییەکان – ژمارە (٢) لە بەرگى (١)، سلێمانى،٢٠١٨.

٣-صالح عمر عیسى-پەرویز رەحیم ، پرسەکانی ئاسایشی سەربازی و سیاسی هەرێمی کوردستان-عێراق لە روانگەی باری بۆزان لە دوای ٢٠١٧، گۆڤارى قەڵاى زانست، بەرگى ٦، ژمارە٢، هەولێر، ٢٠٢١.

٤-دانا علی صالح- كارزان أحمد عمر،مامەڵەى هەرێمى کوردستان بەرامبەر بە ئالنگارییەکانى ئاسایش لە دواى ساڵى ٢٠١٤، گۆڤارى لێکۆڵینەوە سیاسى و ئەمنییەکان،ژمارە٢،بەرگى٧، هەولێر،٢٠٢٤،ل١١٨.

٥-دانا عەلی ساڵح بەرزنجی، دیوە تاریکەکەی ئەزموونی حوکومڕانی لە هەرێمی کوردستان، گۆڤاری خاڵ، سەنتەری زەهاوی بۆ لێکۆڵینەوەی فکری ، ژمارە ٣٦، سلێمانى،٢٠٢٢.

٦-٧-د.هێمن میرانى، گەندەڵی و بەرەنگاربوونەوەی لە کوردستان،گۆڤارى شرۆڤە،ژمارە٢٩، هەولێر،٢٠١٩.

د. یاسین صالح، حیزب و بەربەستەکانی بونیادنانی دەسەڵاتی دامەزراوەیی لە هەرێمی کوردستان، گۆڤاری شرۆڤە، سەنتەری دیراسات و توێژینەوە و ئەکادیمیای پارتی، ژمارە ٣١، هەولێر، ٢٠٢٠ .

٨-دلشاد سیامەند شیراوەی و محمد حسین محمد شوانی، ڕۆڵی حیزبی دیموکراتی کوردستان و یەکێتی نیشتیمانی کوردستان لە بونیاتنانی پەرلەمان و حکومەت لە نێوان ساڵانی (١٩٩١-٢٠٠٦)دا، گۆڤاری زانکۆی ڕاپەرین، زانکۆی ڕاپەڕین، ڕاپەڕین، ژمارە ٢ ،ساڵی ،٢٠٢١.

٩-ساڵح عومەر عیسا، کاریگەرى دیالێکتى سوننەت ومۆدیرنیتە لەسەر بارودۆخى سیاسى هەرێمى کوردستان، گۆڤارى توێژەر ، ژمارە١، بەرگى٣، ٢٠٢٠.

١٠-فەرهاد حەسەن عەبدوڵاڵ، لەمپەرەکانی بەردەم بە نیشتیمانیکردنی پۆستی سەرۆکایەتی هەرێم، گۆڤاری جۆرناڵ، ناوەندی کوردستان بۆ توێژینەوە و قەیرانەکان ، ژمارە ٣٩، سلێمانى، ٢٠١٩.

١١-ئانا گۆمێز، چیتر دەوڵەتى کوردستان لەدەرەوەى ئەگەرەکان نییە،گۆڤارى گوڵان،ژمارە٩٦٢،ڕێکەوتى ٢٧/١/٢٠١٤.

چوارەم:یاساکان:

-یاساى ژمارە(٢٢)ى ساڵى ٢٠٠٧،یاساى نەوت وگازى هەرێمى کوردستانى عێراق.

پێنجەم: توێژینەوە:

١-حوكومڕانی پارتى و یەكێتى: پێكهاتەى كابینه وەزارییەكانی حكومەت لەنێوان ساڵانی (١٩٩٢-٢٠٢٣)،سەنتەرى توێژینەوەى نەوەى نوێ.

٢-بەسەربازى کردنى هەرێمى کوردستان:بۆچى دەسەڵات پەناى بۆ بەسەربازیکردنى کۆمەڵگەى کوردى بردووە؟، سەنتەرى توێژینەوەى نەوەى نوێ.

٣-بەحزبیکردنى دامەزراوە حوکمڕانى وکارگێریەکان لەهەرێمى کوردستان،سەنتەرى توێژینەوەى نەوەى نوێ.

٤-ئاودێر جەمیل مستەفا، دۆخى سەروەرى یاسا لەهەرێمى کوردستان، ژوورى توێژینەوەکان (سیاسى وئابوورى ستراتیجیەکان)،٢٠٢١.

٥-زریان ڕۆژهەڵاتى، رەهەندە ئالۆزەکانى پێکدادانى تورکیا وپەکەکە لەهەرێمى کوردستان، Rudaw Research Center، بەروارى ١٨/٧/٢٠٢٤.

شەشەم:ڕۆژنامە:

١-ڕۆژنامه‌ی فه‌رمی (وه‌قایعی كوردستان) به‌ ژماره‌ (55) له‌ ڕێكه‌وتی (10/7/2005) بڵاوكراوه‌ته‌وه‌.

هەشتەم:سایتى ئەلیکترۆنى:

-زوبێر رەسول، کێشە هەناوییەکانی حوکمڕانی لە هەرێمی کوردستان، ماڵپەرى ڕووداو، رۆژى بڵاوکردنەوە٢٠/٥/٢٠٢٠، رۆژى سەردانى کردن ٣/٢/٢٠٢٥:

https://www.rudaw.net/sorani/opinion/200520201

٢-جونا سوبحی – دڵخواز ئیسماعیل، دیاردەى گەندەڵى لە هەرێمى کوردستان،ماڵپەرى پێنووس، رۆژى بڵاوکردنەوە١٠/٨/٢٠١٧،رۆژى سەردانى کردن٢٠/١/٢٠٢٥:

https://www.penus.krd/archive/index.php/ckb/2018-04-02-19-11-33/item/474-2018-09-02-18-56-38

٣-دۆخی سەروەریی یاسا لە هەرێمی كوردستاندا، ماڵپەرى ئینستتیوتی پەی، رۆژى بڵاوکردنەوە١٣/١/٢٠٢٤، رۆژى سەردانى کردن ١٩/١/٢٠٢٥:

https://payinstitute.org/2024/01/2024-01-13105556.html

٤-شاهۆ عەبدوڵلا، متمانەى سیاسی و هۆکارى لە دەستدانى،ماڵپەرى مەودا پرێس، رۆژى بڵاوکردنەوە٢/٧/٢٠٢٠، رۆژى سەردانى کردن ٢٠/١/٢٠٢٥:

https://mewdamedia.com/articles/6957

٥-هەرێمى کوردستان لە مانگى رابردوودا 48 گردبوونەوە و خۆپیشاندان و ناڕەزایەتى بەخۆیەوە بینیوە، ماڵپەرى میترۆ، ڕۆ ژى بڵاوکردنەوە ٣/٢/٢٠٢٥، رۆژى سەردانى کردن٣/٢/٢٠٢٥:

https://www.metroo.org/dreja.aspx?=hewal&jmare=42237&Jor=1

٦-شاڵاو عەبدولخالق، هێزە سیاسییەکان چۆن نیشتمان تێک دەشکێنن، ماڵپەرى پێنووس،رۆژى بڵاوکردنەوە ٢٢/١/٢٠١٨، رۆژى سەردانى کردن ٢٠/١/٢٠٢٥:

https://www.penus.krd/archive/index.php/ckb/2018-04-02-19-12-28/item/1158-2018-09-02-18-56-38

٧-ئازاد وەدلەبەگى، بەغدا وەک دەرفەت یان هەڕەشە، ماڵپەرى ڕووداو، رۆژى بڵاوکردنەوە١٠/٥/٢٠١٩، رۆژى سەردانى کردن ٣/٢/٢٠٢٥:

https://www.rudaw.net/sorani/opinion/10052019

٨-زوبێر رەسول، گەمارۆدانی هەرێمی کوردستان لە سێ ئاستدا، ماڵپەرى پێنووس، رۆژى بڵاوکردنەوە١٠/٢/٢٠٢٣، رۆژى سەردانى کردن٢٠/١/٢٠٢٥:

https://www.penus.krd/archive/index.php/ckb/2018-04-02-19-12-28/item/2064-2023-02-10-10-59-50

-المصادر العربیة:

أولا: الكتب

١-حمدي عبد العظيم ، عولمة الفساد وفساد العولمة ، الدار الجامعية ، الاسكندرية ، ط١ ، ٢٠٠٨.

٢-سام سليمان دله، إبراهيم على الهندي، "الفساد الاداري وأثره على الجهاز الحكومي"، المؤتمر العربي الدولي لمكافحة الفساد، أكاديمية نايف العربية للعلوم الامنية، مركز الدراسات والبحوث، الرياض، ،2003 .

٣-أحمد صقر عاشور، "قياسودراسة الفساد في الدول العربية" مؤشر الفساد في األقطار العربية إشكاليات القياس والمنهجية، المنظمة العربية لمكافحة الفساد والمؤسسة العربية للديمقراطية، بيروت، ،2009 .

٤- عطا اهلل خليل، "مدخل مقترح لمكافحة الفساد في العالم العربي"، مكافحة الفساد في الوطن العربي، المنظمة العربية للتنمية اإلدارية، جامعة الدول العربية، القاهرة، ،2009 .

٥-إبراهیم محمد درویش، القانون الدستوری، دار النهضة العربیة، القاهرة، ٢٠٠٤.

٦- نعمان أحمد الخطيب: الوسيط في النظم السياسية والقانون الدستوري، دار الثقافة للنشر والتوزيع، الاردن، ،2013.

٧-نحو ثقافة سيادة القانون ،دليل عملي، معهد الولايات المتحدة للسلام، ،2015 .

٨- باسيل نيكتين، الكورد، ت: صلاح البروارى، منشورات مجلة اسو،١٩٩٣ .

٩-وینثروب رودجرز، مستقبل البیشمرکة فی ظل تحدیات وآفاق متقبلة فی اقلیم کردستان،مرکز البیان للدراسات والتخطیط، بغداد، ٢٠٢٣.

ثانياً- البحوث الجامعية:

-سەردار قادر محی الدین-فەرهاد جلال مصطفى، بنية الفرصة السياسية في إقليم كوردستان العراق دراسة الإحتجاجات الشعبية خلال ٢٠٠٣ – ٢٠١٣، مجلة الدراسات السیاسیة والامنیة، المجلد الرابع،العدد الثامن،٢٠٢١.

٢-أمین بلعیفة- عبدالنور زوامبیة، أزمة الشرعية في الأنظمة السياسية العربية وانعكاساتها على الأستقرار الأجتماعي في المنطقة، المجلة النقدية للقانون والعلوم السياسية تيزي وزو، العدد١، ٢٠١٩،ص.ص٢٥٦-٢٥٧.

٣-سهى محمد مصطفى، الفساد الإداري في المنظمات الحكومية(أسبابه وأثاره و طرق مكافحته) المجلة العلمية للدراسات التجارية والبيئية، المجلد الثامن ،العدد الثالث،2017.

ثالثاً-: لدساتير والتشريعات :

المادة(١١٢) من الدستور العراق الدائم٢٠٠٥.

رابعاً: المواقع الاليكترونية:

- عملية فرض الأمن بكركوك.. التفاصيل والأطراف المشاركة، موقع الجزيرة نت، تاريخ النشر19/10/2017، تاريخ الزيارة3/2/2025:

https://www.aljazeera.net/encyclopedia/2017/10/19

٢-الأكراد وتركيا: تاريخ من صراع الهوية والسيادة، موقع الحرة، تاريخ النشر8/اكتوبر/2019، تاريخ الزيارة3/2/2025:

https://www.alhurra.com/turkey/2019/10/08/

٣-سامان سورانی،أمريكا وإقليم كوردستان.. من الشراكة إلى التحالف، موقع کردستان ٢٤، تاریخ النشر١٧/١٢٠٢١، تاریخ الزیارة١١/٤/٢٠٢٥:

https://www.kurdistan24.net/ar/opinion/301525

٤ -فرصة أخيرة لديمقراطية كردستان، موقعDRW، تاریخ النشر٢٣/١٠/٢٠٢٤، تاریخ الزیارة١١/٤/٢٠٢٥:

https://drawmedia.net/ar/page_detail?smart-id=15797

٥ -مایکل ناتیس، استعمال المساعدات المالية الدولية لتحسين العلاقات بين بغداد و «حكومة إقليم كردستان»، موقع واشنطن ،تاریخ النشر١٥/مارس/٢٠١٦، تاریخ الزیارة٢٠/١/٢٠٢٥:

https://www.washingtoninstitute.org/ar/policy-analysis/astmal-almsadat-almalyt-aldwlyt-lthsyn-allaqat-byn-bghdad-w-hkwmt-aqlym-krdstan

٦-تسليح البيشمركة: يثير جدلا واسعا في العراق،موقع الحرة، تاریخ النشر٢٠/سبتمبر/٢٠٢٤، تاریخ الزیارة٢٠/١/٢٠٢٥:

https://www.alhurra.com/iraq/2024/09/20/%D8%AA%D8%B3%D9%84%D9%8A%D8%AD-%D8%A7%D9%84%D8%A8%D9%8A%D8%B4%

٧-دلشادعبداللە، كردستان يطالب بغداد بحصته من القروض الدولية،موقع الشرق الاوسط، تاریخ النشر٣٠/٥/٢٠١٦، تاریخ الزیارة ٢٠/١/٢٠٢٥:

https://aawsat.com/home/article/653341/%D9%83%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D9%8A%D8%B7%D8%A7%D9

سەرچاوەى ئینگلیزیەکان:

-Gopal J. Yadav, “Corruption in developing countries : causes and solutions”, global blues and sustainable development: the emerging challengers for bureaucracy, technology and governance , international political science association, university of south Florida, September 2005