Political Challenges of Institution Building (Kurdistan Region as a Model)
DOI:
https://doi.org/10.21271/zjlp.23.39.6Keywords:
Political challenges, Kurdistan Region, party dominance of government, lack of trust.Abstract
The aim of this research paper is to investigate the political challenges of institution building in the Kurdistan Region and answer the question of what factors have hindered the process of institution building in the Kurdistan Region as a post-war society after 1991. Are these internal or external factors affecting the process of institution building in the Kurdistan Region? However, we believe that in this research paper, both factors hinder the rebuilding of institutions in the Kurdistan Region. Unlike other studies that see one factor as more effective, we pay attention to any problem that becomes an obstacle to the rebuilding of institutions. For example, (the conflict between components and armed forces, the dominance of the party in the government, and the problem of citizens’ lack of trust in institutions), destroyed the building of institutions in the Kurdistan Region.
References
سەرچاوە کوردییەکان:
یەکەم:کتێب:
١-ئۆفرا بينگيۆ، كوردی عێراق بنياتنانی دەوڵەتێك لەناو دەوڵەتدا، وەرگێڕانی سۆران مستەفا، دەزگای ئاراس، ھەولێر، ٢٠١٣.
٢-د.ئەمین فەرەج شەریف، حوکمڕانێتى باش لەهەرێمى کوردستان:توێژینەوەیەک لەپایە و ئاستەنگەکانى (١٩٩٢-٢٠١٣)، و: لوقمان حاجى قادر، چاپخانەى هێڤى،هەولێر،٢٠١٩.
٣-مراد حەکیم و لەیلا ئەمیر، کۆمەڵگەی کوردستانی باشور لە نێوان یەکگرتووی و پەرتەوازەی دا، کتێبی (سیاسەت و کۆمەڵگە لە باشوری کوردستان)، ئینستیتوتی سیاسەتی گشتی، هەولێر، ٢٠٢٠.
٤-دلاوەر عبدالعزیز عەلائەدین،نیشتمانسازى وسیستەمى فەڕمانەڕەوایەتى خۆماڵى لەهەرێمى کوردستان،چاپخانەى ئاراس ،هەولێر،٢٠١٣.
٥-زريان ڕۆژهەڵاتی، کاریگەری پێشمەرگە لەسەر برەندسازی نەتەوەیی کوردستان، کتێبی (سوپا و دەوڵەت)، ناوەندی لێکۆڵینەوەی ڕووداو، هەولێر، ،٢٠١٧ .
٦-بڵند دلێر شاوێس، گەندەڵى وئاییندەى هەرێمى کوردستان(توێژینەوەیەکى یاسایى وسیاسى)،چاپخانەى کارۆ،سلێمانى ،٢٠٢٣.
٧-مەریوان وریا قانع، شوناس و ئاڵۆزی، چاپی دووەم، چاپخانەی کارۆ، سلێمانی، ،٢٠١٢ .
٨-چنار سەعد عەبدوڵاڵ، کاریگەری باری سیاسی گەشەکردنی هۆشیاری نەتەوەیی کورد دوای ڕاپەڕینی ساڵی ١٩٩١، چاپخانەی ڕۆشنبیری، هەولێر، ،٢٠٠٥ .
٩-صالح ملا عمر عیسا، قەیران خوڵقێنى زڵهێزەکان لە كوردستانى عێراق، ت:سلێمان تاشان، مەکتەبى ناوەندى دیراسات وپێگەیاندنى حزبى، هەولێر، ٢٠٠٨ .
١٠-د جووتیار عادل، كارلێككردنە هەرێمیەکان وكاریگەرى لەسەر هەرێمى كوردستان، ڕاپۆرتى ستراتیژى هەرێمى كوردستان- عێراق ٢٠١٠ ، سەنتەرى ڕەنج، هەولێر، ٢٠١٠ .
دووەم:تێزى دکتۆرا:
١-بارزان جوهر صادق، متمانه ی سیاسی به سيستمى سياسى هه رێمى كوردستان – عێراق، تێزى دکتۆرا،کۆلێژى زانستە سیاسییەکان، زانکۆى سەڵاحەدین،هەولێر، ٢٠٢٠.
٢-ئومێد عبدالقادر عبدالکریم، شیکردنەوەى سروشتى دەسەڵاتى سیاسى لە ڕوانگەى تیۆرى دامەزراوەیى:دەسەڵاتە گشتیەکانى هەرێمى کوردستان وەک نموونە، تێزى دکتۆرا، کۆلێژى زانستە سیاسییەکان، زانکۆى سەڵاحەدین،هەولێر،٢٠٢٣.
٣-زمناکۆ عثمان صالح، پەیوەندییە هەرێمی و نێودەوڵەتییەکانی هەرێمی کوردستان: لێکۆلینەوەیەک لەجوگرافیاى سیاسییدا، نامەى ماستەر، کۆلێجى زانستە مرۆڤایەتییەکان، زانکۆى سلێمانى، سلێمانى، ٢٠٢٣.
چوارەم:نامەى ماستەر:
١-ئەکرەم ئیسماعیل فەقێ، ئاستەنگە سیاسى ودەستووریەکانى بەدەوڵەتبوونى هەرێمى کوردستان، نامەى ماستەر،بەشى زانستە سیاسییەکان، کۆلێژى زانستە سیاسییەکان، زانکۆى سەڵاحەدین،هەولێر،٢٠١٤.
٢-ئاشتی مەجید پیرۆ، هەڵسەنگاندنی ئەزموونی دیموکراسی لە هەرێمی کوردستان – عێراق، نامەی ماستەر ، کۆلێژی یاسا و زانستە سیاسییەکان، زانکۆی سەڵاحەدین، هەولێر، ٢٠١٦.
٣-شێروان هاشم عادل، ڕیفراندۆم و مافی چارەی خۆنووسین – هەرێمی کوردستان – عێراق – ،٢٠١٧ نامەی ماستەر ، کۆلێژی زانستە سیاسییەکان، زانکۆی سەڵاحەدین، هەولێ ،٢٠٢١ .
سێیەم:گۆڤار:
-زوبێر رەسول، ئۆپۆزیۆنى سیاسى لەهەرێمى کوردستان دا(خوێندنەوەیەکى شیکارى بۆچەمک وسەرهەڵدانى ئۆپۆزسیۆنى سیاسى لە هەرێمى کوردستاندا لە ١٩٩١ تا ٢٠٠٩، ژمارە١٠، ٢٠١٠.
٢-د.ئومێد رفیق فتاح- د.عابد خالد رسول، پرۆسەى بە دامەزراوەییکردنى ھێزەکانى پێشمەرگە: ھەنگاو و ئاستەنگەکان، گۆڤارى لێکۆڵینەوە سیاسى و ئەمنییەکان – ژمارە (٢) لە بەرگى (١)، سلێمانى،٢٠١٨.
٣-صالح عمر عیسى-پەرویز رەحیم ، پرسەکانی ئاسایشی سەربازی و سیاسی هەرێمی کوردستان-عێراق لە روانگەی باری بۆزان لە دوای ٢٠١٧، گۆڤارى قەڵاى زانست، بەرگى ٦، ژمارە٢، هەولێر، ٢٠٢١.
٤-دانا علی صالح- كارزان أحمد عمر،مامەڵەى هەرێمى کوردستان بەرامبەر بە ئالنگارییەکانى ئاسایش لە دواى ساڵى ٢٠١٤، گۆڤارى لێکۆڵینەوە سیاسى و ئەمنییەکان،ژمارە٢،بەرگى٧، هەولێر،٢٠٢٤،ل١١٨.
٥-دانا عەلی ساڵح بەرزنجی، دیوە تاریکەکەی ئەزموونی حوکومڕانی لە هەرێمی کوردستان، گۆڤاری خاڵ، سەنتەری زەهاوی بۆ لێکۆڵینەوەی فکری ، ژمارە ٣٦، سلێمانى،٢٠٢٢.
٦-٧-د.هێمن میرانى، گەندەڵی و بەرەنگاربوونەوەی لە کوردستان،گۆڤارى شرۆڤە،ژمارە٢٩، هەولێر،٢٠١٩.
د. یاسین صالح، حیزب و بەربەستەکانی بونیادنانی دەسەڵاتی دامەزراوەیی لە هەرێمی کوردستان، گۆڤاری شرۆڤە، سەنتەری دیراسات و توێژینەوە و ئەکادیمیای پارتی، ژمارە ٣١، هەولێر، ٢٠٢٠ .
٨-دلشاد سیامەند شیراوەی و محمد حسین محمد شوانی، ڕۆڵی حیزبی دیموکراتی کوردستان و یەکێتی نیشتیمانی کوردستان لە بونیاتنانی پەرلەمان و حکومەت لە نێوان ساڵانی (١٩٩١-٢٠٠٦)دا، گۆڤاری زانکۆی ڕاپەرین، زانکۆی ڕاپەڕین، ڕاپەڕین، ژمارە ٢ ،ساڵی ،٢٠٢١.
٩-ساڵح عومەر عیسا، کاریگەرى دیالێکتى سوننەت ومۆدیرنیتە لەسەر بارودۆخى سیاسى هەرێمى کوردستان، گۆڤارى توێژەر ، ژمارە١، بەرگى٣، ٢٠٢٠.
١٠-فەرهاد حەسەن عەبدوڵاڵ، لەمپەرەکانی بەردەم بە نیشتیمانیکردنی پۆستی سەرۆکایەتی هەرێم، گۆڤاری جۆرناڵ، ناوەندی کوردستان بۆ توێژینەوە و قەیرانەکان ، ژمارە ٣٩، سلێمانى، ٢٠١٩.
١١-ئانا گۆمێز، چیتر دەوڵەتى کوردستان لەدەرەوەى ئەگەرەکان نییە،گۆڤارى گوڵان،ژمارە٩٦٢،ڕێکەوتى ٢٧/١/٢٠١٤.
چوارەم:یاساکان:
-یاساى ژمارە(٢٢)ى ساڵى ٢٠٠٧،یاساى نەوت وگازى هەرێمى کوردستانى عێراق.
پێنجەم: توێژینەوە:
١-حوكومڕانی پارتى و یەكێتى: پێكهاتەى كابینه وەزارییەكانی حكومەت لەنێوان ساڵانی (١٩٩٢-٢٠٢٣)،سەنتەرى توێژینەوەى نەوەى نوێ.
٢-بەسەربازى کردنى هەرێمى کوردستان:بۆچى دەسەڵات پەناى بۆ بەسەربازیکردنى کۆمەڵگەى کوردى بردووە؟، سەنتەرى توێژینەوەى نەوەى نوێ.
٣-بەحزبیکردنى دامەزراوە حوکمڕانى وکارگێریەکان لەهەرێمى کوردستان،سەنتەرى توێژینەوەى نەوەى نوێ.
٤-ئاودێر جەمیل مستەفا، دۆخى سەروەرى یاسا لەهەرێمى کوردستان، ژوورى توێژینەوەکان (سیاسى وئابوورى ستراتیجیەکان)،٢٠٢١.
٥-زریان ڕۆژهەڵاتى، رەهەندە ئالۆزەکانى پێکدادانى تورکیا وپەکەکە لەهەرێمى کوردستان، Rudaw Research Center، بەروارى ١٨/٧/٢٠٢٤.
شەشەم:ڕۆژنامە:
١-ڕۆژنامهی فهرمی (وهقایعی كوردستان) به ژماره (55) له ڕێكهوتی (10/7/2005) بڵاوكراوهتهوه.
هەشتەم:سایتى ئەلیکترۆنى:
-زوبێر رەسول، کێشە هەناوییەکانی حوکمڕانی لە هەرێمی کوردستان، ماڵپەرى ڕووداو، رۆژى بڵاوکردنەوە٢٠/٥/٢٠٢٠، رۆژى سەردانى کردن ٣/٢/٢٠٢٥:
https://www.rudaw.net/sorani/opinion/200520201
٢-جونا سوبحی – دڵخواز ئیسماعیل، دیاردەى گەندەڵى لە هەرێمى کوردستان،ماڵپەرى پێنووس، رۆژى بڵاوکردنەوە١٠/٨/٢٠١٧،رۆژى سەردانى کردن٢٠/١/٢٠٢٥:
https://www.penus.krd/archive/index.php/ckb/2018-04-02-19-11-33/item/474-2018-09-02-18-56-38
٣-دۆخی سەروەریی یاسا لە هەرێمی كوردستاندا، ماڵپەرى ئینستتیوتی پەی، رۆژى بڵاوکردنەوە١٣/١/٢٠٢٤، رۆژى سەردانى کردن ١٩/١/٢٠٢٥:
https://payinstitute.org/2024/01/2024-01-13105556.html
٤-شاهۆ عەبدوڵلا، متمانەى سیاسی و هۆکارى لە دەستدانى،ماڵپەرى مەودا پرێس، رۆژى بڵاوکردنەوە٢/٧/٢٠٢٠، رۆژى سەردانى کردن ٢٠/١/٢٠٢٥:
https://mewdamedia.com/articles/6957
٥-هەرێمى کوردستان لە مانگى رابردوودا 48 گردبوونەوە و خۆپیشاندان و ناڕەزایەتى بەخۆیەوە بینیوە، ماڵپەرى میترۆ، ڕۆ ژى بڵاوکردنەوە ٣/٢/٢٠٢٥، رۆژى سەردانى کردن٣/٢/٢٠٢٥:
https://www.metroo.org/dreja.aspx?=hewal&jmare=42237&Jor=1
٦-شاڵاو عەبدولخالق، هێزە سیاسییەکان چۆن نیشتمان تێک دەشکێنن، ماڵپەرى پێنووس،رۆژى بڵاوکردنەوە ٢٢/١/٢٠١٨، رۆژى سەردانى کردن ٢٠/١/٢٠٢٥:
https://www.penus.krd/archive/index.php/ckb/2018-04-02-19-12-28/item/1158-2018-09-02-18-56-38
٧-ئازاد وەدلەبەگى، بەغدا وەک دەرفەت یان هەڕەشە، ماڵپەرى ڕووداو، رۆژى بڵاوکردنەوە١٠/٥/٢٠١٩، رۆژى سەردانى کردن ٣/٢/٢٠٢٥:
https://www.rudaw.net/sorani/opinion/10052019
٨-زوبێر رەسول، گەمارۆدانی هەرێمی کوردستان لە سێ ئاستدا، ماڵپەرى پێنووس، رۆژى بڵاوکردنەوە١٠/٢/٢٠٢٣، رۆژى سەردانى کردن٢٠/١/٢٠٢٥:
https://www.penus.krd/archive/index.php/ckb/2018-04-02-19-12-28/item/2064-2023-02-10-10-59-50
-المصادر العربیة:
أولا: الكتب
١-حمدي عبد العظيم ، عولمة الفساد وفساد العولمة ، الدار الجامعية ، الاسكندرية ، ط١ ، ٢٠٠٨.
٢-سام سليمان دله، إبراهيم على الهندي، "الفساد الاداري وأثره على الجهاز الحكومي"، المؤتمر العربي الدولي لمكافحة الفساد، أكاديمية نايف العربية للعلوم الامنية، مركز الدراسات والبحوث، الرياض، ،2003 .
٣-أحمد صقر عاشور، "قياسودراسة الفساد في الدول العربية" مؤشر الفساد في األقطار العربية إشكاليات القياس والمنهجية، المنظمة العربية لمكافحة الفساد والمؤسسة العربية للديمقراطية، بيروت، ،2009 .
٤- عطا اهلل خليل، "مدخل مقترح لمكافحة الفساد في العالم العربي"، مكافحة الفساد في الوطن العربي، المنظمة العربية للتنمية اإلدارية، جامعة الدول العربية، القاهرة، ،2009 .
٥-إبراهیم محمد درویش، القانون الدستوری، دار النهضة العربیة، القاهرة، ٢٠٠٤.
٦- نعمان أحمد الخطيب: الوسيط في النظم السياسية والقانون الدستوري، دار الثقافة للنشر والتوزيع، الاردن، ،2013.
٧-نحو ثقافة سيادة القانون ،دليل عملي، معهد الولايات المتحدة للسلام، ،2015 .
٨- باسيل نيكتين، الكورد، ت: صلاح البروارى، منشورات مجلة اسو،١٩٩٣ .
٩-وینثروب رودجرز، مستقبل البیشمرکة فی ظل تحدیات وآفاق متقبلة فی اقلیم کردستان،مرکز البیان للدراسات والتخطیط، بغداد، ٢٠٢٣.
ثانياً- البحوث الجامعية:
-سەردار قادر محی الدین-فەرهاد جلال مصطفى، بنية الفرصة السياسية في إقليم كوردستان العراق دراسة الإحتجاجات الشعبية خلال ٢٠٠٣ – ٢٠١٣، مجلة الدراسات السیاسیة والامنیة، المجلد الرابع،العدد الثامن،٢٠٢١.
٢-أمین بلعیفة- عبدالنور زوامبیة، أزمة الشرعية في الأنظمة السياسية العربية وانعكاساتها على الأستقرار الأجتماعي في المنطقة، المجلة النقدية للقانون والعلوم السياسية تيزي وزو، العدد١، ٢٠١٩،ص.ص٢٥٦-٢٥٧.
٣-سهى محمد مصطفى، الفساد الإداري في المنظمات الحكومية(أسبابه وأثاره و طرق مكافحته) المجلة العلمية للدراسات التجارية والبيئية، المجلد الثامن ،العدد الثالث،2017.
ثالثاً-: لدساتير والتشريعات :
المادة(١١٢) من الدستور العراق الدائم٢٠٠٥.
رابعاً: المواقع الاليكترونية:
- عملية فرض الأمن بكركوك.. التفاصيل والأطراف المشاركة، موقع الجزيرة نت، تاريخ النشر19/10/2017، تاريخ الزيارة3/2/2025:
https://www.aljazeera.net/encyclopedia/2017/10/19
٢-الأكراد وتركيا: تاريخ من صراع الهوية والسيادة، موقع الحرة، تاريخ النشر8/اكتوبر/2019، تاريخ الزيارة3/2/2025:
https://www.alhurra.com/turkey/2019/10/08/
٣-سامان سورانی،أمريكا وإقليم كوردستان.. من الشراكة إلى التحالف، موقع کردستان ٢٤، تاریخ النشر١٧/١٢٠٢١، تاریخ الزیارة١١/٤/٢٠٢٥:
https://www.kurdistan24.net/ar/opinion/301525
٤ -فرصة أخيرة لديمقراطية كردستان، موقعDRW، تاریخ النشر٢٣/١٠/٢٠٢٤، تاریخ الزیارة١١/٤/٢٠٢٥:
https://drawmedia.net/ar/page_detail?smart-id=15797
٥ -مایکل ناتیس، استعمال المساعدات المالية الدولية لتحسين العلاقات بين بغداد و «حكومة إقليم كردستان»، موقع واشنطن ،تاریخ النشر١٥/مارس/٢٠١٦، تاریخ الزیارة٢٠/١/٢٠٢٥:
٦-تسليح البيشمركة: يثير جدلا واسعا في العراق،موقع الحرة، تاریخ النشر٢٠/سبتمبر/٢٠٢٤، تاریخ الزیارة٢٠/١/٢٠٢٥:
٧-دلشادعبداللە، كردستان يطالب بغداد بحصته من القروض الدولية،موقع الشرق الاوسط، تاریخ النشر٣٠/٥/٢٠١٦، تاریخ الزیارة ٢٠/١/٢٠٢٥:
سەرچاوەى ئینگلیزیەکان:
-Gopal J. Yadav, “Corruption in developing countries : causes and solutions”, global blues and sustainable development: the emerging challengers for bureaucracy, technology and governance , international political science association, university of south Florida, September 2005
