Environmental Challenges and The Ability of Kurdistan Regional Institutions to Face them
DOI:
https://doi.org/10.21271/zjlp.24.41.5Keywords:
Climate Change, kurdistan region, Strategy, Environmental HazardsAbstract
This study examines and evaluates the role of the Kurdistan Region in addressing environmental challenges as a crucial political and humanitarian issue. Focusing on the Kurdistan Regional Government’s (KRG) policies and strategic initiatives, the research highlights efforts to improve environmental conditions and mitigate crises—particularly those that have been underemphasized or overlooked. By analyzing the significance of environmental protection, the study explores why and how sustainable solutions must be prioritized to ensure human, political, and social security in the region.
References
سەرچاوە کوردیەکان:
یەکەم/ کتێب:-
- پ.د.ئازاد محەمەدئەمین نەقشبەندى، بەڕێوەبردنى سەرچاوە ئاوییەکانى هەرێمى کوردستا، لە بڵاوکراوەکانى سەنتەرى دیراسات و توێژینەوە و ئەکادیمیاى پارتى، هەولێر، ٢٠٢١.
- پ.د.ئازاد محەمەدئەمین کاکەشێخ نەقشبەندى، جوگرافیاى ژینگە، لەسەر ئەرکى زانکۆى سەلاحەدین، هەولێر، ٢٠١٧.
- پ.ى.د.ئەیوب ئەنوەر سماقەیی، ئابورى ژینگە، چاپى یەکەم، چاپخانەى هێڤى، ٢٠١٩.
- پ.د.فرهاد حسن عزیز، ژینگەى و پیسبوونى ژینگە، ئەرک و چاپ: زانکۆى سلاحەددین، هەولێر، ٢٠١٧.
- پ.ی.د.لطیف حاجى دارتاش، ژینگەى ڕووەک، چاپى یەکەم، زانکۆى سلێمانى، سلێمانى.
- د.موحەمەد مەحمود سولەیمان، جوگرافیا و ژینگە، و:ئاسۆ وەهاب & ڕزگار فایەق، چاپى یەکەم، لەبڵاوکراوەکانى کتێبخانەى بەختیارى، باشورى کوردستان، ٢٠١٣.
- د.نەجمەددین نێروەیی، زانستێن ژینگەهێ- بەشێ ئێکێ، پەرتوکخانا بەدرخانیا، دهۆک، ٢٠٢٢.
- د.هاوڕێ یاسین محمدامین، جوگرافیاى ژیوارى و ژینگەیی و کارەساتە ژینگەییەکان، چاپخانەى چوارچرا، سلێمانى، ٢٠٢٢.
- تیم دانى & میلجا کورکى، تیۆرى پەیوەندیە نێودەوڵەتیەکان تایبەتمەندى و فرەرەهەندى، و:هێمن شەوکەت، چاپى یەکەم، سلێمانى، ٢٠١٩.
- کۆمەڵێک نوسەر، تیۆرى پەیوەندیە نێودەوڵەتیەکان، و:شەوقى حوسێن، چاپى یەکەم، لە بڵاوکراوەکانى کتیبفرۆشى مێخەک، ٢٠١٩.
- د.سەنگەر مشیر، سەرەتایەک لەبارەى فکر و فەلسەفەى سیاسی هاوچەرخەوە، چاپى دووەم، خانەى موکریانى بۆ چاپ و بڵاوکردنەوە، هەولێر، ٢٠٢١.
- د.ئەیوب سابیر گەڵاڵى، قەیرانى ئاو شەڕێک لەبەر دەرگامان، چاپى یەکەم، چاپخانەى شەهاب، هەولێر، ٢٠٢٠.
- هیوا ڕەشید، پاراستنى سەرچاوە ئاوییەکان لە هەرێمى کوردستان، چاپى یەکەم، لە بڵاوکراوەکانى کتیبخانەى تەبایی، هەولێر،٢٠٢٣.
- د.هیوا ڕەشید على & پ.د.سەنگەرداود محمد، ڕۆڵى یاسا لە پاراستنى ژینگە لە مەترسیەکانى پڕۆژە نەوتیەکان، چاپى یەکەم، بڵاوکراوەکانى کتێبخانەى تەبایی، هەولێر، ٢٠٢٣.
- بیتوێن سەعید محەمەد، زەوى لە مەترسى دایە، چاپى یەکەم، وەزارەتى ڕۆشنبیرى و لاوان، ٢٠٢٠.
- سەردار عبدالرحمن ابراهیم، گۆڕانکاریە ئاو و هەواییەکان کاریگەریان لەسەر ژینگە، چاپى یەکەم، بڵاوکراوەکانى کتێبخانەى سۆفیا، کۆیە، ٢٠٢١.
- سەردار عەبدولڕەحمان، مەترسیە ژینگەییەکان، چاپى یەکەم، بەرهەمى پڕۆژەى ئاگا، ٢٠٢٤.
- سەردار عەبدولڕەحمان، بنەماکانى پاراستنى ژینگە، چاپى یەکەم، ناوەندى سارا، سلێمانى،٢٠٢٠.
- ئاشتى محەمەد سالح حەسەن قۆڵچى، ژینگە و هۆکارەکانى پیسبوون لە هەرێمى کوردستان، چاپى یەکەم، چاپخانەى گەنج، سلێمانى، ٢٠٢٥.
دووەم/ یاسا:-
یاساى چاککردن و پاراستنى ژینگە ژمارە (٨)ى ساڵى (٢٠٠٨)، وێبسایتى پەرلەمانى کوردستان.
سێیەم/ گۆڤارى زانستى:-
- پ.ى.د.صالح عمر عیسى & د.پەروێز رحیم قادر، شیکردنەوەى پرسەکانى ئاسایشى کۆمەڵگەیی و ژینگەیی هەرێمى کوردستا- عیراق لە ڕوانگەى قوتابخانەى کۆپنهاگن لەدواى 2017، گۆڤارى قەڵاى زانست، زانکۆى لوبنانى فەڕەنسى، هەولێر، بەرگى (٦)، ژمارە (٣)، هاوینى (٢٠٢١).
- بەردیا ڕەوغەنى & محەمەد فرشتەپور، هایدرۆپۆلەتیکى گەنجینە ئاوهەڵگرە سنوربڕەکان بەرەو هاوکارى کردەیی، و:موجاهید وهاب، گۆڤارى ئایندەناسى، سەنتەرى لێکۆڵینەوەى ئایندەیی، سلیمانى، ژمارە (١١)، ساڵى (٢٠١١).
- عەبدولموتەلیب ڕەفعەت سەرحەت، دۆخى ئاسایشى ئاو لە هەرێمى کوردستان، گۆڤارى ئایندەناسى، سەنتەرى لێکۆڵینەوەى ئایندەیی، سلیمانى، ژمارە (١١)، ساڵى (٢٠١١).
- خالد سلێمان، گۆڕانى کەش لە کوردستان: ئالەنگارى و ڕووبەڕووبوونەوە، گۆڤارى ئایندەناسى، سەنتەرى لێکۆڵینەوەى ئایندەیی، سلیمانى، ژمارە (١١)، ساڵى (٢٠١١).
- پ.ی.د. خلیل کەریم محەمەد، کوردستان لەبەردەم هەڕەشەى سیاسەتى ئاوى هاوسیکان و بێباکى هەرێم دا، گۆڤارى ئایندەناسى، سەنتەرى لێکۆڵینەوەى ئایندەیی، سلیمانى، ژمارە (١١)، ساڵى (٢٠١١).
- سەفا خەلەف، قەیرانى ئاو و گۆڕانى کەش و هەواى عیراق هۆکارى کۆچ و ناکۆکى نێوخۆیی، و: بارام سوبحى، گۆڤارى ئایندەناسى، سەنتەرى لێکۆڵینەوەى ئایندەیی، سلیمانى، ژمارە (١١)، ساڵى (٢٠١١).
چوارەم/ بڵاوکراوە:-
- ئەتڵەسى کاروبارى مین لە هەرێمى کوردستان- عیراق، لەلایەن دەزگاى گشتى کاروبارى مین دەرکراوە، ٢٠٢٢.
پێنجەم/منهجى خوێندن:-
- پ.ى.د.پەروێز ڕەحیم قادر، ئاسایشى نەتەوەیی پاش جەنگى سارد و قوتابخانە نوێیە ئاسایشیەکان (وانەکانى کۆرسى خوێندنى ماستەر٢٠٢٣-٢٠٢٤).
شەشەم/ وەرگرتنى لێدوان وچاوپێکەوتنەکانى تویژژەر:-
چاوپێکەوتن لەگەڵ (على محمدامین میران) بەڕێوەبەرى گشتى کاروبارى هونەرى لە دەزگاى گشتى کاروبارى مین، ڕۆژى (٢٥/٦/٢٠٢٥).
وەرگرتنى لێدوان لە (سەروەر وەیسى) بەرپرسى بەشى هۆشیارى و ڕاگەیاندن لە بەڕێوەبەرایەتى ئەندازەى پارک و باخچەکانى هەولێر، ڕۆژى (٢٩/٦/٢٠٢٥).
وەرگرتنى زانیارى لە بەڕێوەبەرایەتى گشتى هاتوچۆى هەرێم، ڕۆژى (١٦/٦/٢٠٢٥).
چاوپێکەوتن لەگەڵ (ئاسۆ شکاک) سەرۆکى ڕێکخراوى ئاڤیارى هۆشیارى ژینگەیی، ڕۆژى (١٦/٤/٢٠٢٥).
وەرگرتنى لێدوان لە (م.لقمان) بەڕێوەبەرى گشتى پەروەردەى هەولێر، ڕۆژى (٢٦/٦/٢٠٢٥).
سەردان و چاوپێکەوتن لەگەڵ (ئازاد نورى عوڵا) بەڕێوەبەرى کاروبارى هونەرى لە دەستەى پاراستن و چاککردنى ژینگە، (18/2/2025).
حەفتەم/ سەرچاوە ئەلیکترۆنیەکان:-
د.بەنگین مەسیح ئاودەل، مەترسیە ژینگەییەکان لە هەریمى کوردستان، ماڵپەڕى سەنتەرى لێکۆڵینەوەى ڕووداو، ڕۆژى بڵاوکردنەوە (٢/١/٢٠٢٢)،
https://rudawrc.net/sorani/article/metrsyie-jingeyiekan-le-heremi-kwrdstan ڕۆژى سەردان
(١٨/٢/٢٠٢٥).
د.پەروێژ رەحیم قادر، ١٠ مەترسى سەرەکى بۆ سەر هەرێمى کوردستان لە ساڵى (٢٠٢٣) دا، ماڵپەڕى خانەى هزرى کوردستان، ڕۆژى بڵاوکردنەوە (٣٠/١/٢٠٢٣).
https://www.penus.krd/archive/index.php/ckb/2018-04-02-19-12-28/item/2063-2023-01-30-15-33-44
ڕۆژى سەردان (١٢/٥/٢٠٢٥).
قوباد تاڵەبانى، مەترسیە ژینگەییەکان بەگشتى و خۆڵبارین بەتایبەتى، هەژمارى کەسی خۆى لە تۆڕى ئینستاگرام، https://www.instagram.com/accounts/login / ، ڕۆژى سەردان (٩/٣/٢٠٢٥).
د.سەرمەد لەتیف، پسپۆر لە ئاسایشى ئاو، بەرنامەى تەلەفزیۆنى knn، https://www.facebook.com/share/v/16ssnWjQtG/?mibextid=wwXIfr ، ڕۆژى سەردان (١٢/٦/٢٠٢٥).
نەرمین عوسمان، مەترسیدارترین کێشە ژینگەییەکان، ماڵپەڕى ئاژانسى هەواڵى ژن (ژینها)، ڕۆژى بڵاوکردنەوە (١١/٨/٢٠٢٤)، https://jinhaagency.com/so/nwwsr/fg-44468
ماڵپەڕى کوردیو، ڕێکخراوە ژینگەییەکان هۆشدارى لە پیسى هەواى هەولێر دەدەن، ڕاپۆرتى ڕۆژنامەوانى، ڕۆژى بڵاوکردنەوە (٢١/٧/٢٠٢٤)، https://www.kurdiu.org/ku/b/557096 ، ڕۆژى سەردان (١٨/٢/٢٠٢٥).
ماڵپەڕى شارپرێس، نیوەى دارستانەکانى هەرێم لەناوچوون و هۆشدارى لە کارەساتى ژینگەیی دەدرێت، ڕاپۆرتى ڕۆژنامەوانى، ڕۆژى بڵاوکردنەوە (١/١٢/٢٠٢٣)،
https://www.sharpress.net/all-detail.aspx?Jimare=221919 ، ڕۆژى سەردان (٣٠/٤/٢٠٢٥).
*سەرچاوە عەرەبیەکان:-
الدکتور نجدت صبرى ئاکرەیی، الاطار القانوني للأمن القومي- دراسة تحليلية، الطبعة الأولى، دار دجلة، الأردن/عمان، (٢٠١١).
جمیل قاسم عبدالله برواري، البیئة و خیارات المستقبل، الطبعة الأولى، برعاية دارة صحة محافظة دهوك، دهوك.
